Otish bosim ostida
Otuvchi mashg‘ulotda yaxshi otishi mumkin. Ammo hisob, birinchi o‘q, kuchli seriya yoki oldingi xato muhim tus olganda uning diqqati, harakat vaqti, nazorati yoki qaror qabul qilishi o‘zgarishi mumkin. Savol faqat otuvchi bosimga bardosh bera oladimi, deganda emas. Aslida nima o‘zgaradi, bu o‘zgarish qayerdan boshlanadi va keyingi o‘qni bajarishga nima yo‘nalish beradi?
Ko‘rinayotgan o‘q natijasi zanjirning oxiri bo‘lishi mumkin
Bular tashxis emas. Musobaqada mashg‘ulotda mavjud bo‘lgan mahoratning namoyon bo‘lishi o‘zgarsa, tahlilni shu nuqtalardan boshlash mumkin.
Birinchi o‘q haddan tashqari muhim tuyuladi
Birinchi o‘q butun musobaqa qanday o‘tishining belgisi bo‘lib qoladi. Diqqat hozirgi bajarilishdan yomon boshlashning oqibatlariga ko‘chadi.
Kuchli seriyani saqlab qolish zarurati paydo bo‘ladi
Otuvchi o‘qni odatdagidek bajarishdan natijani saqlashga o‘tadi. O‘q bajarilishida tekshirish va nazorat ko‘payib, ishonch kamayishi mumkin.
Bitta yomon o‘q keyingisiga yo‘nalish bera boshlaydi
Sportchi keyingi xatoni u sodir bo‘lmasidan izlay boshlaydi. Diqqat vazifadan xatoni aniqlash va oldini olishga ko‘chadi.
O‘qni bajarish cho‘ziladi
Qurolni uzoqroq ushlab turish har doim ham texnik muammo emas. Buning ortida ikkilanish, qayta-qayta tekshirish yoki kelmaydigan mutlaq ishonchni kutish bo‘lishi mumkin.
Texnika ortiqcha ongli nazoratga o‘tadi
Natija muhim bo‘lganda, allaqachon mashq qilingan bo‘lsa ham, tutish usuli, tepkini bosish, nishonga olish yoki o‘qdan keyingi kuzatib borish ko‘proq ongli nazorat ostiga tushishi mumkin.
Final sportchining strategiyasini o‘zgartiradi
Hisobning ko‘rinib turishi, bosqichma-bosqich chiqib ketish formati yoki bevosita taqqoslash texnik xato paydo bo‘lishidan oldin sur’at, diqqat va har bir o‘qning ahamiyatini o‘zgartirishi mumkin.
O‘zgarish qayerdan boshlanishini toping
Faqat o‘q bajarilishidagi ko‘rinadigan xatoni tuzatish haqiqiy mexanizmni ochmay qolishi mumkin. Natija paydo bo‘lishidan oldin nimalar o‘zgarganini ketma-ket kuzatish foydali.
Vaziyat
Hisob, birinchi o‘q, final, kuchli seriya, oldingi xato.
O‘zgarish
Diqqat, harakat vaqti, qaror, harakat yoki tana signallari o‘zgaradi.
Mexanizm
Ortiqcha nazorat, xavf izlash, shoshilish, qo‘rquv yoki natijani saqlashga urinish.
O‘qni bajarish
Oldin boshlangan o‘zgarish o‘q bajarilishida ko‘rinadi.
Keyingi o‘q
Natija axborot bo‘lib qoladi yoki keyingi harakatni boshqara boshlaydi.
To‘pponcha, miltiq va stenddan otishda bosim bir xil namoyon bo‘lmaydi
Mexanizm o‘xshash bo‘lishi mumkin, lekin uning qayerda ko‘rinishi yo‘nalishga bog‘liq. Tahlil qilishga arziydigan jihatlarni ko‘rish uchun quyidagi bo‘limlarni tanlang.
To‘pponchadan otish
To‘pponchadan otishda bosim o‘qni bajarish vaqti, tepkini bosish jarayoni, tutish kuchi, nishonga olish yoki o‘qdan keyingi kuzatib borishdagi o‘zgarishlarda ko‘rinishi mumkin. Bular tahlil nuqtalari, xatoning tayyor izohi emas.
Tutish usuli
Yomon o‘qdan keyin sportchi tutish kuchini oshirib yoki qo‘lini ongli ravishda ko‘proq nazorat qilib, keyingi o‘qni «kafolatlashga» urinishi mumkin. Bu ko‘rinadigan o‘zgarish xatoning dastlabki sababi emas, uni qoplashga urinish bo‘lishi mumkin.
Tepkini bosish
Xatodan keyin yoki hisob muhim bo‘lganda otuvchi barmog‘ini faolroq nazorat qilishi yoki «to‘g‘ri» lahzani tutishga urinishi mumkin. Mexanizm oldinroq boshlangan bo‘lsa ham, ortiqcha nazorat tepkini bosishda namoyon bo‘ladi.
Nishonga olish
Otuvchi mashg‘ulotda odatda yetarli deb qabul qiladigan holatdan ham mukammalroq nishonga olish holatini kutishi mumkin.
Bajarish vaqti
Davom ettirish yoki qurolni tushirib, qayta boshlash haqidagi qaror noaniqlashgani uchun o‘qni bajarish cho‘zilishi mumkin.
O‘qdan keyingi kuzatib borish
Diqqat natijaga juda erta ko‘chib, o‘q uzilgandan keyingi harakat va kuzatishni o‘zgartirishi mumkin.
Yomon o‘qdan keyin
Keyingi o‘q hozirgi vazifani bajarishga emas, o‘sha xatoni takrorlamaslikka qaratilishi mumkin.
Miltiqdan otish
Miltiqdan otishda bosim otish holati, muvozanat, nishonga olish, tepkini bosish va o‘qdan keyingi kuzatib borish o‘rtasidagi bog‘lanishda ko‘rinishi mumkin. Asosiy savol: tana holati o‘zgardimi, diqqat o‘zgardimi yoki sportchi barqaror ishlayotgan tizimni ongli ravishda ko‘proq nazorat qila boshladimi?
Otish holati
Tanish otish holatiga ishonch kamayishi mumkin. Otuvchi tayanch va tegish nuqtalarini qayta-qayta tekshirishi, holatini qayta qurishi yoki mashg‘ulotda odatda talab qilinmaydigan darajadagi ishonchni izlashga tushishi mumkin.
Muvozanat
Odatiy tebranish birdan holat «tayyor emasligining» belgisi bo‘lib tuyulishi mumkin. Sportchi muvozanat va o‘qni bajarish o‘rtasidagi odatiy uyg‘unlikka ishonish o‘rniga, harakatni butunlay yo‘qotishga urinishi mumkin.
Nishonga olish
Otuvchi amalda erishib bo‘lmaydigan darajada qimirlamas nishonga olish holatini izlay boshlashi mumkin. Diqqat tanish tebranishni idrok etishdan «mukammal barqarorlik» yaratishga ko‘chadi.
Tepkini bosish
Otuvchi o‘q uzish lahzasini nishonga olish holatiga ongli ravishda moslashtira boshlashi mumkin. Tepkini bosish butun o‘q jarayonining bir qismi bo‘lib qolish o‘rniga, sportchi mukammal bo‘lishi kerak deb hisoblagan lahzani kutishga aylanadi.
O‘qdan keyingi kuzatib borish
Natijani baholash juda erta boshlangani uchun sportchi harakat to‘liq tugamasidan fikran o‘q jarayonidan chiqib ketishi mumkin.
Tana signallari
Charchoq, noqulaylik yoki tayanchdagi o‘zgarish natijaga real ta’sir qilishi mumkin. Buni avtomatik ravishda «psixologik muammo» deb atash to‘g‘ri emas.
Stenddan otish
Stenddan otish shunchaki «harakatlanuvchi nishondagi o‘sha psixologik muammo» emas. Bunda zanjir boshqacha: nishonni chaqirishdan oldingi tayyorlik → chaqirish → nishonning paydo bo‘lishi → uni ko‘z bilan ilg‘ash → harakat → o‘q uzish → natijaga javob. Bosim shu ketma-ketlikning istalgan nuqtasida ta’sir qilishi mumkin. Trap va skitda axborotni qabul qilish talablari ham farq qiladi. Shu sababli tashqaridan bir xil ko‘ringan xato turli nuqtalardan boshlanishi mumkin.
Nishonni chaqirishdan oldingi tayyorlik
Sportchi nishonni chaqirishni kechiktirishi, shoshirishi yoki nishon paydo bo‘lishidan oldin qo‘shimcha tekshiruvlar kiritishi mumkin. Nishon hali ko‘rinmasidan o‘qni bajarish ketma-ketligi o‘zgarib bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
Nishonning paydo bo‘lishi va uni ko‘z bilan ilg‘ash
Kutilma hozirgi axborotdan ustun kelishi mumkin. Otuvchi paydo bo‘lgan nishonni tez ilg‘ab, harakatini unga moslashtirish o‘rniga, nishonni o‘zi kutgan joydan izlashga tushishi mumkin.
Bajarish vaqti
Shoshilish yoki ikkilanish o‘q uzish qarorini o‘zgartirgani uchun o‘q ertaroq yoki kechroq uzilishi mumkin.
Harakat uzluksizligi
Bosim sportchini odatda uzluksiz bo‘lgan harakatni majburan boshqarishga, tekshirishga yoki uzib qo‘yishga undashi mumkin. Ko‘rinadigan uzilish ketma-ketlikning oldingi bosqichidagi ikkilanish oqibati bo‘lishi mumkin.
Nishon tegmay qolgandan keyin
Otuvchi keyingi nishonga tayyorlanayotib oldingisini tahlil qila boshlashi mumkin. Shunda nishonni kutish, o‘q uzish vaqti yoki harakat ayni xatoni takrorlamaslikka moslashib qolishi mumkin.
Xatosiz seriya va hisobni bilish
Xatosiz seriya, final yoki saralashdan o‘tish chegarasi keyingi nishonni oldingilaridan boshqacha his qildirishi mumkin. Sportchi hozirgi nishonga javob berish o‘rniga, seriyani saqlashga o‘tishi mumkin.
Nishonlar orasidagi ritm
Kuchli seriyada otuvchi ritmni ongli ravishda saqlashga urinishi mumkin. Shu urinishning o‘zi avval tabiiy shakllangan bajarish vaqtini o‘zgartirishi mumkin.
Trap
Nishonning uchish yo‘nalishi oldindan noma’lum bo‘lgani uchun sportchi muayyan trayektoriyaga oldindan moslashib olmasdan tayyor turishi kerak. Bosim ostida kutilma kuchayishi, chaqirish o‘zgarishi, nishonni ko‘z bilan ilg‘ash samarasi pasayishi yoki oldingi nishon keyingisiga tayyorlikka ta’sir qilishi mumkin.
Skit
Nishonlarning ma’lum trayektoriyalari boshqa talablarni yuzaga keltiradi. Bosim chaqirishdan oldingi vaqtni, nishonni kutishni, ritmni va tanish harakat rejasini qat’iy bajarishni o‘zgartirishi mumkin. Dubletda esa ikki nishon uyg‘un ketma-ketlik bo‘lib qolish o‘rniga, birinchi nishon ikkinchisini bajarishga yo‘nalish bera boshlashi mumkin.
Bir xil xatoning ortida turli mexanizmlar turishi mumkin
Texnik tuzatish haqiqiy muammoga qaratilgandagina yordam beradi. Mashq qilingan mahorat musobaqa bosimi ostida o‘zgarsa, quyidagi keng tarqalgan mexanizmlarni tekshirish mumkin.
Ortiqcha nazorat
Sportchi natijani kafolatlashga uringani uchun o‘qning avtomatlashgan elementlari qaytadan ongli nazorat ostiga olinadi.
Xavf belgilarini izlash
Diqqat xato qilish, ochko yo‘qotish, musobaqadan chiqib ketish yoki umidsizlikka tushish ehtimoliga og‘adi.
Natijani saqlashga urinish
Yuqori natija axborot bo‘lishdan chiqib, sportchi saqlab qolish uchun mas’ul deb his qiladigan narsaga aylanadi.
Oldingi xatoning keyingi o‘qqa ta’siri
Oldingi o‘q xayolda faol qolib, keyingi qaror, harakat yoki ko‘z bilan izlashga yo‘nalish bera boshlaydi.
Natijadagi o‘zgarish boshlangan nuqtadan boshlang
Men yomon o‘qni avvaldan texnik xato deb yoki bosimni yengish uchun umumiy psixologik usul kerak deb qabul qilmayman. Biz aniq vaziyatni ajratamiz, birinchi muhim o‘zgarishni topamiz, unga nima sabab bo‘lishi mumkinligini tushunamiz va mos javobni musobaqaga yaqin mashg‘ulotga kiritamiz.
Aslida nima o‘zgarishini aniqlash
Musobaqadagi vaziyatni sportchining mashg‘ulotdagi odatiy bajarilishi bilan taqqoslang.
O‘zgarish qayerdan boshlanishini toping
Xatodan oldingi jarayonga qarang: diqqat, bajarish vaqti, tana signallari, qaror qabul qilish, nazorat yoki oldingi o‘qqa javob.
Bosim mexanizmini tushunish
Texnik sabablarni ortiqcha nazorat, xavf izlash, natijani saqlashga urinish, shoshilish yoki oldingi xatoning ta’siridan ajrating.
Amalda qo‘llash mumkin bo‘lgan javobni ishlab chiqish
Javob yana bir umumiy odat sifatida qo‘shilmaydi, balki aniqlangan mexanizmga mos tanlanadi.
Bosim ostida qo‘llay olishni tekshirish
Mashg‘ulot sportchini musobaqada o‘zgartiradigan qaror, oqibat yoki noaniqlikni qayta yaratishi kerak.
Bosim ostida otish o‘zgarsa, o‘zgarish qayerdan boshlanganini toping
Yomon o‘q ko‘rinadigan natija bo‘lishi mumkin. Mexanizm esa oldinroq — hisobga berilgan ma’noda, diqqatda, bajarish vaqtida, tana signallarida, ongli nazoratda yoki oldingi o‘qqa javobda boshlanishi mumkin.