Nega sportchining miyasi bitta xatodan keyin navbatdagi xatoni izlay boshlaydi?

Junior va rivojlanayotgan sportchilarda bitta xato deyarli hech qachon faqat bitta urinish bilan tugamaydi. Ammo uning keyingi xatoga olib kelish sabablari turlicha bo‘lishi mumkin. Xatodan keyin junior sportchi murabbiyni, ota onasini yoki jamoani hafsalasini pir qilgan deb o‘ylashi ehtimoli ko‘proq. Rivojlanayotgan sportchi esa ko‘proq o‘z ko‘nikmasiga shubha qila boshlaydi. “Balki men hali tayyor emasdirman.” “Ehtimol, oldin yaxshi chiqqan narsalar shunchaki omad bo‘lgandir.” “Balki men hali yetarlicha yaxshi sportchi emasdirman.”

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xatodan keyin diqqat avtomatik ravishda uning sababini topish va takrorlanishining oldini olishga yo‘naladi. Yosh va tajribasi kamroq sportchilarda bu jarayon odatda kuchliroq bo‘ladi, chunki harakat ko‘nikmasi hali to‘liq barqarorlashmagan, musobaqa tajribasi cheklangan va o‘ziga bo‘lgan ishonch so‘nggi urinishlarning natijasiga ko‘proq bog‘liq. Sportchi keyingi harakatni bajarish o‘rniga navbatdagi xatoning belgilarini izlay boshlaydi. Otuvchi mo‘ljalning har bir harakatini kuzatadi. Kamonchi chiqarish harakatini oldindan nazorat qilishga urinadi. Qilichboz oldingi hujum yana takrorlanishini kutadi. Golfchi to‘pni yana o‘ng tomonga yuborib qo‘yishdan qo‘rqadi. Darts o‘yinchisining diqqati barmoqlariga ko‘chadi. Tashqaridan sportchi yanada diqqatli bo‘lib qolgandek ko‘rinishi mumkin. Aslida esa diqqat endi harakatni qo‘llab quvvatlamayapti. U xavfni izlayapti.

Birinchi xatodan keyin faqat diqqat emas, harakatning bajarilishi ham o‘zgara boshlaydi. Yaxshi shakllangan ko‘nikma asta sekin avtomatlashadi, ammo junior va rivojlanayotgan sportchilarda bu avtomatizm elita sportchilaridagidek barqaror bo‘lmaydi. Xatodan keyin sportchi kechagina tabiiy bajarilgan harakatni ongli ravishda boshqarishga urinadi. Tayyorgarlikka ko‘proq vaqt sarflaydi, qarorini qayta qayta tekshiradi, ehtiyotkorroq harakat qiladi va bir vaqtning o‘zida bir nechta detalni nazorat qila boshlaydi. Ishchi xotira ortiqcha yuklanadi, ritm o‘zgaradi, harakat erkinligi kamayadi va navbatdagi xato ehtimoli ortadi.

Junior sportchi tasdiqni murabbiydan izlashga ham ko‘proq moyil bo‘ladi. Har bir harakatdan keyin murabbiyga qaraydi va uning reaksiyasini tushunishga urinadi. Rivojlanayotgan sportchi esa ko‘proq o‘z shubhalarining tasdig‘ini izlaydi. Agar keyingi urinish ham yomon chiqsa, u o‘zini yetarlicha iqtidorli emas, yetarlicha tayyor emas deb o‘ylashi yoki hatto to‘g‘ri sport turini tanlaganiga shubha qilishi mumkin. Xato asta sekin sportchining o‘zi haqida o‘ziga aytadigan hikoyasiga aylanadi.

Shu nuqtada murabbiyning reaksiyasi ham mexanizmning bir qismiga aylanadi. Agar har bir xatodan keyin sportchi bir nechta yangi texnik ko‘rsatma olsa, u asta sekin har bir xatoni texnikasi yana noto‘g‘ri ekanining belgisi sifatida qabul qila boshlaydi. Agar murabbiy jahldorlik, hafsalasi pir bo‘lganini yoki xavotirni ko‘rsatsa, sportchi vaziyat haqiqatan ham xavfli ekaniga yana bir tasdiq oladi. Agar murabbiy har bir muvaffaqiyatsiz urinishdan keyin darhol texnikani tuzatishga kirishsa, sportchi yechimni faqat tashqaridan izlashga o‘rganib qoladi. Asta sekin doimiy qayta aloqaga qaramlik shakllanadi. Mashg‘ulotda buni payqash qiyin bo‘lishi mumkin, ammo musobaqada bu jiddiy muammoga aylanadi, chunki sportchi vazifaga mustaqil ravishda qanday qaytishni bilmay qoladi.

Shuning uchun birinchi xatodan keyin murabbiy faqat texnikaga qaramasligi kerak. Xatodan keyin nima o‘zgarganini kuzatish ko‘proq ma’lumot berishi mumkin. Sportchi ehtiyotkorroq bo‘lib qoldimi? Qo‘shimcha tekshiruvlar paydo bo‘ldimi? Odatdagi ritmi o‘zgardimi? Murabbiyga tez tez qaray boshladimi? Birinchi qaroriga ishonmay qo‘ydimi? Bu belgilar ikkinchi xatoning sababini dastlabki xatoning o‘zini tahlil qilishdan ko‘ra yaxshiroq tushuntirib berishi mumkin.

Junior va rivojlanayotgan sportchilar bilan ishlash faqat texnikani o‘rgatish bilan cheklanmaydi. Sportchiga xatoga qanday javob berishni ham o‘rgatish kerak. Bitta yomon o‘q uni yomon otuvchiga aylantirmaydi. Bitta boy berilgan ochko uning qilichbozlik qila olmasligini anglatmaydi. Bitta noaniq zarba unda qobiliyat yo‘qligini isbotlamaydi. Xato faqat bitta aniq urinish haqida ma’lumot beradi. U sportchining o‘ziga berilgan baho emas. Murabbiy bu ikki narsani qanchalik erta ajratishga yordam bersa, sportchi har bir xatodan keyin o‘z qo‘rquvlariga tasdiq izlash o‘rniga vazifaga qaytishni shunchalik tez o‘rganadi.

Men individual ishlashda aynan shu jarayonni tahlil qilaman. Biz faqat sportchining xatolarini emas, balki birinchi muvaffaqiyatsiz urinishdan keyin uning diqqati, fikrlashi va harakati qanday o‘zgarishini, nima sababdan bitta xato xatolar seriyasiga aylanishini va sportchiga navbatdagi xatoni izlash o‘rniga vazifaga qaytishga qanday yordam berish mumkinligini aniqlaymiz.