Bosim ostida junior yoki rivojlanayotgan sportchining diqqati nega torayadi?

Mashg‘ulotda sportchi musobaqadagiga qaraganda ancha ko‘p narsani payqaydi. U murabbiyni eshitadi, o‘z ritmini his qiladi, sharoitni ko‘radi, harakatini baholaydi va biror narsa o‘zgarsa, odatda bunga tez javob beradi. Musobaqada esa murabbiy birdan go‘yo boshqa sportchini ko‘rishi mumkin. Sportchi kerakli tomonga qarayapti, harakat qilyapti, chalg‘imayapti, ammo mashg‘ulotda hech qanday ko‘rsatmasiz payqaydigan narsalarni endi sezmay qoladi. U ritmi o‘zgargan holda bir necha urinishni davom ettiradi, sharoit o‘zgarishiga kech javob beradi yoki muammo allaqachon boshqa joyga ko‘chgan bo‘lsa ham, bitta texnik detalni nazorat qilishda davom etadi. Murabbiyda tabiiy savol tug‘iladi: “Sen buni qanday qilishni bilasan. Nega hozir buni ko‘rmayapsan?”

Bosim ostida junior va rivojlanayotgan sportchilarning diqqati kamroq moslashuvchan bo‘lib qolishi mumkin. Diqqat va xavotir bo‘yicha tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xavotir maqsadga yo‘naltirilgan diqqatni boshqarish samaradorligini pasaytirishi va ayni paytda ustuvor bo‘lib qolgan axborotning ta’sirini kuchaytirishi mumkin. Shu bilan birga, yosh sportchida yoki ko‘nikmasi hali shakllanayotgan sportchida harakatning ayrim qismlari hanuz ongli nazoratni talab qiladi. Elita sportchisi deyarli avtomatik boshqaradigan narsalarni ular hali ongli ravishda tekshirishi mumkin. Masalan, tana holati, ritm, texnik element yoki harakatlar ketma ketligi. Musobaqada bunga sharoit, vaqt, natija, raqiblar va bosim ostida harakat qilish talabi ham qo‘shiladi. Natijada diqqat bir vaqtning o‘zida ko‘proq vazifani bajarishi kerak bo‘ladi.

Xatodan keyin sportchi bitta texnik elementni shu qadar sinchiklab nazorat qila boshlashi mumkinki, ritmdagi o‘zgarishni payqamay qoladi. Texnik ko‘rsatma eshitgach, keyingi bir necha urinish davomida yaxlit harakatni bajarish o‘rniga aynan shu ko‘rsatmani bajarishga urinishi mumkin. Otuvchi mo‘ljal holatini kuzatadi, ammo o‘q uzish uchun ketayotgan vaqt uzayganini sezmaydi. Kamonchi chiqarish harakatining bitta elementini nazorat qiladi va sharoit o‘zgarishiga kechroq javob beradi. Qilichboz raqibdan tanish harakatni kutadi va masofa o‘zgarganda yetarlicha tez moslasha olmaydi. Tashqaridan bu diqqatning yetishmasligiga o‘xshashi mumkin. Aslida esa sportchi juda kuchli diqqat qilayotgan bo‘lishi mumkin. Shunchaki uning deyarli barcha diqqati bitta joyga to‘planib qolgan. Kuchliroq namoyon bo‘lgan holatlarda bunday torayish diqqatning tunnel shaklida torayishi (attentional tunneling) deb ataladi.

Bu murabbiy uchun murakkab vaziyat yaratadi. Siz ko‘proq narsani ko‘rasiz va tabiiy ravishda sportchi endi payqamayotgan barcha narsalarni unga qaytarib berishni xohlaysiz. “Shoshilma.” “Ritmingni kuzat.” “Oyoqlaringni unutma.” “Sharoitni tekshir.” “Harakatni oxirigacha bajar.” Bu ko‘rsatmalarning har biri alohida olinganda to‘g‘ri bo‘lishi mumkin. Ammo ularning barchasi birgalikda sportchidan yanada ko‘proq narsani ongli ravishda nazorat qilishni talab qiladi. Ko‘nikma qanchalik kam avtomatlashgan va bosim qanchalik yuqori bo‘lsa, foydali murabbiylik tuzatishi diqqat uchun qo‘shimcha yuklamaga aylanishi shunchalik oson.

Shuning uchun aralashishdan oldin ikki xil vaziyatni ajratish foydali. Sportchi haqiqatan ham nima qilishni bilmayaptimi yoki u nima qilishni biladi, ammo bosim ostida odatda to‘g‘ri bajarishga yordam beradigan axborotdan foydalanmay qo‘ydimi? Birinchi holatda tuzatish kerak bo‘lishi mumkin. Ikkinchi holatda esa yana bir ko‘rsatma muammoni hal qilmasligi mumkin. Ba’zan ortiqcha axborotni olib tashlab, sportchini bitta tanish harakatni boshqaruvchi signalga qaytarish foydaliroq. Beshta texnik detal emas, balki mashg‘ulotda allaqachon shakllangan va sportchiga harakatni yana yaxlit bajarishga yordam beradigan bitta tanish tayanch.

Junior sportchilar bilan ishlashda yana bir muhim vazifa bor. Murabbiy har safar ularning diqqatini kerakli joyga qaytarib turishi yetarli emas. Agar o‘zgarishni doimo birinchi bo‘lib murabbiy payqasa va sportchiga darhol nimaga qarash kerakligini aytsa, sportchi ko‘rsatmalarni juda yaxshi bajarishni o‘rganishi mumkin, ammo o‘z diqqatini mustaqil boshqarishni sekinroq o‘rganadi. Shuning uchun bu ko‘nikmaning bir qismi mashg‘ulotning o‘zida shakllantirilishi kerak. Sportchi diqqati qayerga ketganini, xatodan keyin nimani payqamay qolganini, qachon texnik nazorat ortiqcha bo‘lib ketganini va keyingi harakat uchun unga aslida qaysi signal kerakligini o‘zi aniqlash imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.

Murabbiyning vazifasi yosh sportchini atrofida sodir bo‘layotgan hamma narsani nazorat qilishga o‘rgatish emas. Bu imkonsiz. Vazifa uni asta sekin muhim axborotni ajratib olishga, signallar o‘rtasida diqqatni ko‘chirishga va har safar tashqi ko‘rsatmaga muhtoj bo‘lmasdan o‘zining ishchi fokusiga qaytishga o‘rgatishdir. Ba’zan bosim ostida natijasi pasaya boshlagan junior sportchiga “Diqqatingni jamla” deyishning hojati yo‘q. U allaqachon diqqatini jamlagan. Murabbiy uchun foydaliroq savol shuki: bu diqqat qanchalik torayib ketdi va sportchi hali nimalarni mustaqil ravishda payqashni o‘rganishi kerak?