Murabbiy qanday qilib o‘zi bilmagan holda sportchini xatodan qo‘rqishga o‘rgatishi mumkin?
Sportchi rivojlanishining dastlabki bosqichlarida bolalar va rivojlanayotgan sportchilar odatda xatolardan o‘zlari qo‘rqishni boshlamaydi. Avval ular xato nimani anglatishini atrofidagi murabbiylar va ota onalarning munosabati orqali o‘rganadi. Bola sportga kelganida “jiddiy xato”, “yomon musobaqa” yoki “muvaffaqiyatsiz chiqish” nima ekanini hali bilmaydi. Uning uchun xato shunchaki o‘rganish jarayonining bir qismi. Xatoning qanday ma’no kasb etishi vaqt o‘tishi bilan shakllanadi va bunda kattalarning roli juda katta.
Biz ko‘pincha sportchi texnikani tushuntirganimizda o‘rganadi deb hisoblaymiz. Ammo u bizning reaksiyalarimizni kuzatish orqali ham juda ko‘p narsani o‘rganadi. Sportchi muvaffaqiyatsiz urinishdan keyingi yuz ifodamizni, ovoz ohangimizni, tanamizdagi taranglikni, uni qanchalik tez tuzatishga kirishishimizni, xatodan keyin darhol nima sodir bo‘lishini, nima haqida gapirishimizni va hatto nima haqida gapirmasligimizni ham sezadi. Asta sekin u faqat texnikani o‘rganmaydi. U xato nimani anglatishini ham o‘rganadi.
Shuning uchun hatto juda yaxshi murabbiylar ham ba’zan xato qilishdan qo‘rqadigan sportchilarni tarbiyalashi mumkin. Buning sababi murabbiyning qattiqqo‘l yoki adolatsiz bo‘lishi shart emas. Aksincha, murabbiy sportchiga yordam berishni, noto‘g‘ri odatlar mustahkamlanib qolishining oldini olishni va uning imkon qadar tezroq rivojlanishini xohlaydi. Ammo kattalar har bir xato darhol e’tibor va tuzatishni talab qilishini qanchalik ko‘p ko‘rsatsa, sportchi xatoga shunchalik katta ahamiyat bera boshlaydi. Vaqt o‘tishi bilan uning xatti harakati ham o‘zgaradi. U ehtiyotkorroq bo‘ladi, kamroq tajriba qiladi, o‘ziga ko‘proq shubha qiladi va ilgari avtomatik bajarilgan harakatlarni nazorat qila boshlaydi. Sportchi o‘zi sezmagan holda maqsadini ham o‘zgartiradi. Endi u yaxshiroq bajarishni o‘rganmayapti. U xato qilmaslikni o‘rganayapti. Bu esa ikkita mutlaqo boshqa maqsad.
Yillar o‘tgach, biz ortiqcha o‘zini nazorat qilishni, ishonchning pasayishini, bosim ostida harakatning qotib qolishini va mashg‘ulot bilan musobaqadagi natija o‘rtasidagi farqni ko‘ramiz. Bularning barchasini musobaqa bosimi keltirib chiqargan deb o‘ylash oson. Ammo ba’zan musobaqa bu muammolarni yaratmaydi. U yillar davomida shakllanib kelgan xatti harakatlarni shunchaki ko‘rsatib beradi.
Bu murabbiy xatolarni tuzatmasligi kerak degani emas. Sifatli qayta aloqa sportchining rivojlanishi uchun zarur. Ammo xatoni tuzatish bilan sportchini xato qilishdan qo‘rqishga o‘rgatish o‘rtasida katta farq bor. Qayta aloqadan keyin sportchi keyingi urinishda nimani o‘zgartirish kerakligini tushunib ketishi kerak. U xatosi o‘zi haqida qandaydir salbiy narsani anglatadi degan fikr bilan qolmasligi kerak.
Ehtimol, sportchining dastlabki yillarida murabbiy o‘rgatadigan eng muhim narsalardan biri texnika bilan deyarli bog‘liq emas. Murabbiy sportchiga xato besh, o‘n yoki o‘n besh yildan keyin uning uchun nimani anglatishini ham o‘rgatadi. Chunki texnika vaqt o‘tishi bilan rivojlanadi. Sportchining xatolarga bo‘lgan munosabati esa uning butun sport faoliyati davomida saqlanib qolishi mumkin.