Nega bosim ostida sportchining diqqati torayadi?

Mashg‘ulotda o‘zgarishlarni deyarli darhol payqaysiz. Otishni bajarish vaqti biroz uzayadi. Odatdagi ritmingiz o‘zgaradi. Harakat tarangroq bo‘lib qoladi. Masofa yoki sharoit o‘zgaradi. Ba’zan natija hali ham yaxshi ko‘rinadi, ammo siz nimadir o‘zgarganini allaqachon his qilasiz. Musobaqada esa boshqacha bo‘lishi mumkin. O‘zgarish allaqachon sodir bo‘lgan, lekin siz uni faqat bir necha urinishdan keyin payqaysiz. Murabbiyingiz: “Bu oldinroq boshlangan edi”, deydi. Videoni ko‘rasiz va uning haq ekanini tushunasiz. Shunda noqulay savol paydo bo‘ladi: “Qanday qilib men buni payqamay qoldim?”

Yuqori darajadagi sportchi uchun buni qabul qilish oson emas. Siz yillar davomida boshqa odamlar hatto ko‘rmasligi mumkin bo‘lgan detallarni payqashni o‘rgandingiz. O‘z harakatingizni yaxshi bilasiz, o‘zgarishlarni tez aniqlaysiz va bu qobiliyatingizga ishonishga odatlangansiz. Shunga qaramay, odatda darhol sezadigan o‘zgarishingiz bir muddat ko‘z oldingizda sodir bo‘lib turgan bo‘lsa ham, siz uni payqamadingiz. Buning sababi har doim ham konsentratsiyaning yo‘qolishi emas. Bosim ostida diqqat torayishi mumkin. Vaziyatning ahamiyati oshgani sari miya qaysi axborotga e’tibor berishni ko‘proq tanlay boshlaydi. Ayrim signallarga ko‘proq, boshqalariga esa kamroq e’tibor ajratiladi. Diqqat resursi esa cheklangan.

Shu bilan birga, siz o‘zingizni nihoyatda diqqatli his qilishingiz mumkin. Siz chalg‘imadingiz. Xayolan musobaqadan chiqib ketmadingiz. O‘z vazifangizni bajarayotgan edingiz. Shuning uchun keyinchalik qanday qilib muhim o‘zgarishni o‘tkazib yuborganingizni tushunish qiyin bo‘ladi. Kuchli konsentratsiya siz kerak bo‘lgan barcha narsani bir xil darajada yaxshi payqayotganingizni anglatmaydi. Ba’zan bir narsani juda aniq, boshqasini esa ancha kam sezishingiz mumkin. Otuvchi mo‘ljal tasvirini aniq ko‘rishi, ammo bajarish vaqti o‘zgarganini kech payqashi mumkin. Kamonchi otish jarayonini davom ettirishi, ammo sharoit o‘zgarishiga kech javob berishi mumkin. Golfchi zarbaning bir elementini juda aniq his qilishi, lekin odatdagi ritm o‘zgarganini keyinroq sezishi mumkin. Qilichboz raqibining harakatlarini diqqat bilan kuzatishi, ammo masofa o‘zgarganini o‘z vaqtida payqamasligi mumkin.

Siz ko‘rish yoki his qilish qobiliyatingizni yo‘qotmadingiz. O‘sha paytda diqqatingiz shunchaki boshqa axborot bilan band edi. Diqqat kuchli torayganda bu holat ba’zan diqqatning tunnel shaklida torayishi, attentional tunneling deb ataladi. Diqqat oz sonli signallarga jamlanadi va shu sababli boshqa axborot kamroq samarali qayta ishlanadi. Siz sodir bo‘layotgan voqeaga to‘g‘ridan to‘g‘ri qarab turishingiz va baribir nimadir o‘zgarganini o‘z vaqtida anglamasligingiz mumkin. Eng murakkab tomoni shundaki, odatda diqqat qachon torayganini his qilmaysiz. Sizga vaziyatni hali ham odatdagidek ko‘rayotgandek tuyuladi. Bir necha urinish o‘tib, birdan: “Men buni anchadan beri qilyapman”, deb tushunasiz. Shundan keyin yana bir savol paydo bo‘ladi: “Nega buni oldinroq payqamadim?”

Hamma narsani bir vaqtning o‘zida nazorat qilishga urinish yechim emas. Harakatni bajarish vaqtida diqqatingiz tor va aniq yo‘naltirilgan bo‘lib qolishi mumkin. Harakatlar orasida esa uni qisqa vaqtga kengaytirish mumkin. Xato izlash yoki har bir texnik detalni tekshirish shart emas. Shunchaki sharoit, ritm yoki vaziyat o‘zgarganmi, shuni payqang. Hech narsa o‘zgarmagan bo‘lsa, keyingi harakatga qayting. Bosim ostida muammo har doim ham konsentratsiyaning yetishmasligida emas. Ba’zan siz juda kuchli konsentratsiya qilasiz. Faqat sodir bo‘layotgan voqeaning juda kichik bir qismiga.