Nega bosim ostida para sportchining diqqati torayadi va murabbiy nimani payqashi kerak.

Ba’zan murabbiy o‘zgarishni sportchining o‘zidan oldinroq sezadi. Ritm o‘zgaradi, holatning barqarorligi pasayadi, sportchi o‘zgarayotgan sharoitlarga kechroq javob bera boshlaydi, harakatga tayyorlanish uchun ko‘proq vaqt sarflaydi yoki bir necha urinish davomida aynan bir detalni qayta qayta tekshiradi. Shunga qaramay, tashqaridan sportchi to‘liq jamlangandek ko‘rinishi mumkin. U chalg‘imagan va musobaqadan uzilmagan. Murabbiyning birinchi reaksiyasi tushunarli. Nima o‘zgarganini ko‘rsatish, texnikani tuzatish yoki sportchidan ma’lum bir elementga ko‘proq e’tibor berishni so‘rash istagi paydo bo‘ladi. Ammo muammo har doim ham texnikada yoki diqqat yetishmasligida bo‘lmaydi.

Para sportda natija uchun zarur bo‘lgan axborot hatto bir xil sport turi va klassifikatsiyadagi sportchilar orasida ham sezilarli farq qilishi mumkin. Bir sportchi ko‘proq vizual signallarga tayanadi, boshqasi tana holati va tayanchga, yana biri esa harakatni qanday his qilayotganiga. Aravacha yoki jihozning holati, assistentning ishi, sharoit, ritm, yo‘nalish yoki raqibning harakatlari ham muhim bo‘lishi mumkin. Ayrim sportchilar mushak tonusi, sezgirlik, koordinatsiya, charchoq yoki og‘riqdagi o‘zgarishlarni ham hisobga olishlari kerak. Boshqa sportchilar uchun esa bu signallar umuman ahamiyatli bo‘lmasligi mumkin. Shuning uchun murabbiy sportchi qayerga qarashi kerakligini bilishi yetarli emas. Murabbiy aynan shu sportchining harakatini qaysi axborot boshqarishini tushunishi kerak.

Bosim ostida bu axborotlar o‘rtasida diqqatning taqsimlanishi o‘zgarishi mumkin. Diqqat va xavotir bo‘yicha tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xavotir maqsadga yo‘naltirilgan diqqat nazoratining samaradorligini pasaytirishi va ayni paytda eng muhim deb qabul qilingan axborotning ustuvorligini oshirishi mumkin. Bu har bir para sportchining diqqati bosim ostida albatta torayadi degani emas. Ammo diqqatning moslashuvchanligi kamayishi mumkin. Bitta signal diqqatning haddan tashqari katta qismini egallay boshlaydi, boshqa muhim signallarga o‘tish esa kechikadi. Kuchliroq namoyon bo‘lgan holatlarda bunday torayish diqqatning tunnel shaklida torayishi, attentional tunneling deb ataladi.

Bir sportchi uchun bunday signal tana holati bo‘lishi mumkin. Boshqasi uchun vizual signal, texnik element, jihoz yoki harakat yo‘nalishi bo‘lishi mumkin. Yana bir sportchida esa spastiklikning kuchayishi, tezroq charchash yoki sezgirlikning o‘zgarishi kabi haqiqiy jismoniy holat o‘zgarishi yuz berishi mumkin. Aynan shu yerda murabbiy shoshilinch xulosa qilmasligi kerak. Sportchi o‘z tanasini kuzatayotgan bo‘lsa, bu uning albatta ortiqcha nazoratga o‘tganini anglatmaydi. U jihoz yoki tayanchni tekshirayotgan bo‘lsa, bu diqqat noto‘g‘ri joyga yo‘nalgan degani emas. Bu axborot uning natijasi uchun zarur bo‘lishi mumkin. Muhimroq savol shuki, bu signal hali ham foydali axborot beryaptimi yoki sportchining diqqati uni qayta qayta tekshirishga yopishib qoldimi?

Buni ba’zan sportchining bajarish jarayonidan nimalar yo‘qola boshlaganiga qarab ko‘rish mumkin. Otuvchi holat barqarorligini sinchiklab kuzatishda davom etadi, ammo bajarish vaqtining o‘zgarishini odatdagidan kechroq sezadi. Boccia sportchisi yo‘nalishni nazorat qiladi, ammo odatdagi tayyorgarlik ritmini yo‘qotadi. Kamonchi bitta muhim signalni diqqat bilan kuzatadi, lekin sharoit o‘zgarishiga kechroq javob beradi. Ba’zan sportchi jismoniy holati endi o‘zgarmayotgan bo‘lsa ham, uni bir necha urinish davomida qayta qayta tekshiradi va boshqa zarur axborotdan kamroq foydalanadi. Sportchi bu paytda ham juda kuchli jamlangan bo‘lishi mumkin. Muammo diqqatning yo‘qligida emas. Muammo diqqat qanday taqsimlanayotganida.

Shunday vaziyatda murabbiy qo‘shimcha ko‘rsatmalar bera boshlashi mumkin. Holatni tuzatish, ritmni eslatish, texnik elementni tiklash yoki sharoitga e’tibor qaratish. Ammo sportchining diqqati allaqachon ortiqcha yuklangan bo‘lsa, har bir yangi ko‘rsatma diqqatni yana ongli ravishda boshqa joyga ko‘chirishni talab qiladi. Para sportda bu ayniqsa muhim bo‘lishi mumkin, chunki ayrim sportchilar boshqa sportchilar ataylab kuzatishi shart bo‘lmagan axborotni ham ongli ravishda nazorat qilishlari kerak.

Shuning uchun aralashishdan oldin murabbiy boshqa savolni berishi foydaliroq bo‘lishi mumkin. Faqat “Nima o‘zgardi?” emas, balki “Sportchi hozir qaysi axborotdan foydalanyapti va qaysi axborotdan foydalanmay qo‘ydi?” Agar uning jismoniy holati, tayanchi yoki jihozi o‘zgargan bo‘lsa, haqiqiy moslashtirish talab qilinishi mumkin. Agar muammo texnik bo‘lsa, texnik ko‘rsatma o‘rinli bo‘ladi. Ammo sportchi bir necha urinish davomida allaqachon ma’lum bo‘lgan signalni qayta qayta tekshirib, umumiy vaziyatni his qilish imkoniyatini yo‘qotayotgan bo‘lsa, yana bir ko‘rsatma diqqat yukini yanada oshirishi mumkin.

Murabbiyning vazifasi para sportchini o‘z tanasini kamroq kuzatishga yoki o‘z sezgilariga ko‘proq ishonishga majbur qilish emas. Bu yerda universal qoida yo‘q. Vazifa sportchi bilan oldindan uning natijasi uchun muhim bo‘lgan signallarni aniqlash, qaysi signallar darhol javob talab qilishini va qaysilarini tekshirib, keyin diqqatni ulardan chiqarish mumkinligini tushunishdir. Bunday qobiliyatni katta musobaqada birinchi marta qo‘llashdan ko‘ra, mashg‘ulotlarda oldindan rivojlantirish samaraliroq.

Para murabbiy uchun texnik tahlil umumiy manzaraning faqat bir qismidir. Ba’zan sportchi nima qilish kerakligini juda yaxshi biladi, ammo bosim ostida odatda harakatni boshqarishga yordam beradigan axborotning bir qismidan foydalanmay qo‘yadi. Bunday vaziyatda sportchiga murabbiydan yana ko‘proq axborot kerak bo‘lmasligi mumkin. Ba’zan muhimroq savol shuki, qaysi axborot sportchining diqqatini haddan tashqari egallab oldi va sportchi yana qaysi axborotga qayta kirish imkoniyatini tiklashi kerak?