Nega bitta xato keyingi xatoni kutishga majbur qiladi?

Xato bir necha soniyada tugashi mumkin. O‘q allaqachon uzildi, qilichbozlikda ochko boy berildi, kamon o‘qi chiqarildi, golf to‘pi kerakli yo‘nalishdan chetga ketdi, dart pastga tushdi yoki bilyardda shar nishonga tushmadi. Ammo xayolingizda bu xato ancha uzoq davom etishi mumkin. Keyingi urinishga: “Faqat yana shunday bo‘lmasin”, degan fikr bilan qaytasiz. Shu paytdan boshlab siz shunchaki harakatni bajarmaysiz. Xuddi shu xato yana sodir bo‘lmayaptimi, shuni tekshira boshlaysiz. Xatogacha hammasi yaxshi ketayotgan bo‘lishi mumkin. Nishonni ko‘rdingiz, harakatni his qildingiz va mashg‘ulotda ko‘p marta bajargan ishingizni qildingiz. Keyin nimadir noto‘g‘ri ketdi va diqqatingiz darhol o‘zgardi. Mo‘ljal juda beqaror ko‘rinadi. Qo‘l boshqacha seziladi. Barmoqlar taranglashadi. Raqibgacha bo‘lgan masofa noqulay tuyuladi. Sving odatdagidek sezilmaydi. Zarba chizig‘i endi ishonchli ko‘rinmaydi. Aslida jiddiy hech narsa o‘zgarmagan bo‘lishi mumkin. Xatogacha siz harakatni bajarayotgan edingiz. Endi esa o‘zingizni kuzatyapsiz va noto‘g‘ri ketishi mumkin bo‘lgan hamma narsani izlayapsiz.

Bitta xatodan keyin “Mana, boshlandi” degan fikr juda tez paydo bo‘lishi mumkin. Bitta yomon o‘q yomon seriyaning boshlanishidek tuyuladi. Qilichbozlikda boy berilgan bitta ochko masofani his qilish qobiliyati yo‘qolgandek qabul qilinadi. Chetga ketgan bitta kamon o‘qi texnika buzilayotganining dalilidek ko‘rinadi. Golfdagi bitta yomon zarba bugun hech narsa chiqmaydigandek his qildiradi. Hali faqat bitta xato sodir bo‘ldi, ammo miya keyingisi ham bo‘ladi degan xulosaga kelib ulgurgan. Otish sportida bu juda aniq ko‘rinadi. Siz bir nechta odatiy o‘q uzasiz, keyin bittasi guruhdan ancha chetga ketadi. Keyingi o‘qda mo‘ljalni yanada sinchiklab kuzatasiz, deyarli mukammal barqarorlikni kutasiz, tepkini bosayotgan barmoqni haddan tashqari ko‘p his qila boshlaysiz va: “Eng muhimi, tepkini tortib yubormaslik”, deb o‘ylaysiz. Nazoratni qanchalik kuchaytirsangiz, bosishni ravon davom ettirish shunchalik qiyinlashadi. Uzoqroq ushlab turasiz, taranglashasiz va to‘g‘ri paytni kutasiz. Oxirida tepkini keskin bosasiz yoki allaqachon charchagan holatda o‘q uzasiz. Birinchi chetga ketgan o‘q tasodifiy bo‘lishi mumkin edi. Ikkinchisi esa birinchisini takrorlamaslikka haddan tashqari uringan paytingizda paydo bo‘ladi.

Kamondan otishda bitta o‘q chetga ketgach, keyingi urinishda birdan hamma narsa haqida o‘ylay boshlaysiz. Yelka, tirsak, bilak, tortish, chiqarish, qo‘lning keyingi harakati. Oldin bitta tanish harakat bo‘lgan jarayon alohida ko‘rsatmalarga bo‘linadi: ko‘tar, tekshir, ushlab tur, harakatni buzma, juda erta chiqarma. O‘zingizga qancha ko‘p ko‘rsatma bersangiz, odatdagi ritmni saqlash shunchalik qiyinlashadi. Bu paytda texnikangiz yo‘qolgan bo‘lishi shart emas. Ko‘pincha siz shunchaki unga ishonishni to‘xtatasiz. Qilichbozlikda bitta ochko boy berganingizdan keyin keyingi epizodda raqib xuddi shu harakatni yana takrorlashini kutasiz. Har bir harakatga ertaroq javob berasiz, fintga tushasiz, juda tez chekinasiz yoki o‘z hujumingizni boshlashdan qo‘rqasiz. Raqib hali hech narsa qilmagan, siz esa allaqachon oldingi xatodan himoyalanyapsiz. Natijada masofa va vaqtni his qilish buziladi. Raqib xuddi shu harakatni takrorlagani uchun emas, siz uni haddan tashqari kuchli kutganingiz uchun yana ochko boy berishingiz mumkin.

Golfda bitta yomon zarbadan keyin to‘p o‘ngga ketadi. Keyingi urinish oldidan ushlash, bosh holati, yelkalar, tananing aylanishi va tayoqcha harakatiga e’tibor qarata boshlaysiz. Ko‘proq sinov svinglarini bajarasiz va endi hammasi to‘g‘ri ekanini his qilishga harakat qilasiz. Ammo erkin sving o‘rniga texnikani tekshirish boshlanadi. Harakat ehtiyotkorlashadi, tana taranglashadi va to‘p yana kerakli yo‘nalishdan chetga ketishi mumkin. Ba’zan buzilgan narsa sving emas. Unga bo‘lgan ishonchingizdir. Dartsda bitta dart pastga ketgach: “Faqat juda erta chiqarib yuborma”, deb o‘ylaysiz. Barmoqlaringizni kuchliroq his qila boshlaysiz, bilakni qotirasiz va qo‘lni uzoqroq ushlab turasiz. Tashlash ehtiyotkorlashadi. Ammo dartni nishonga ehtiyotkorlik bilan joylashtirib bo‘lmaydi. Uni tashlash kerak. Qo‘l sekinlasha boshlaganda chiqarish ham o‘zgaradi va dart yana nishondan chetga ketadi. Shunda: “Tashlashim yo‘qoldi”, deb o‘ylash oson. Aslida muammo uni haddan tashqari nazorat qila boshlaganingizda paydo bo‘lgan. Bilyardda oson sharni ura olmaganingizdan keyin birinchi tanlagan chiziqqa ishonmay qo‘yasiz. Uni qayta tekshirasiz, tana holatini o‘zgartirasiz, avvalgi holatga qaytasiz, ko‘proq sinov harakatlarini bajarasiz va shar ustida uzoqroq turib qolasiz. Qaror allaqachon qabul qilingan, ammo shubha qoladi. Zarba beradigan paytga kelib qo‘l qotib qoladi, kiy erkin harakatlanmaydi va yana xato paydo bo‘ladi. Bitta xato butun o‘yiningizni yo‘qotgandek tuyula boshlaydi.

Xatodan keyin nazoratni qaytarishni xohlaysiz. Buning uchun yanada diqqatli bo‘lish va harakatning har bir qismini kuzatish kerakdek tuyuladi. Ammo aniqlik talab qiladigan sport turlarida ko‘plab harakatlar tanangizga allaqachon tanish. Siz ularni yuzlab marta takrorlagansiz. Har bir kichik detalni nazorat qila boshlaganingizda harakat sekinlashadi va qotib qoladi. Bitta yaxlit harakat alohida qismlarga bo‘linadi. Siz endi shunchaki otmayapsiz, tashlamayapsiz, hujum qilmayapsiz yoki zarba bermayapsiz. Diqqatingizning katta qismi o‘zingizni tekshirish bilan band. Shu bilan birga, miya xato yana takrorlanishining dalillarini izlay boshlaydi. Tepkini tortib yuborishdan qo‘rqsangiz, barmoqdagi har qanday taranglikni payqaysiz. Kamondan chiqarish harakatini buzishdan qo‘rqsangiz, bilakning har bir harakatini kuzatasiz. Yana ochko boy berishdan qo‘rqsangiz, raqibning har bir harakatiga javob berasiz. To‘p yana o‘ngga ketishini istamasangiz, butun diqqatingiz shu yo‘nalishda qoladi. Oddiy sezgilar noto‘g‘ridek tuyula boshlaydi. Musobaqadagi tabiiy hayajon esa, keyingi xato hali sodir bo‘lmagan bo‘lsa ham, vaziyatni uddalay olmayotganingizning dalilidek qabul qilinadi.

“Unut” degan maslahat odatda yordam bermaydi. O‘zingizga: “Xato haqida o‘ylama”, deganingizda ham, avval xatoni eslashingiz kerak. “Tepkini tortib yuborma” degan jumla aynan tortib yuborishni xayolda saqlaydi. “Yana ochko boy berma” degan fikr oldingi hujumni diqqatingizda ushlab turadi. “To‘pni o‘ngga yuborma” degan fikr esa o‘sha yo‘nalishni tasavvur qilishga majbur qiladi. Xatoni majburan unutish shart emas. Uni keyingi harakatga olib o‘tmaslik kerak. Xatodan keyin butun texnikani darhol qayta qurish ham shart emas. Avval faqat haqiqatda nima sodir bo‘lganini nomlang. Bu o‘q chapga ketdi. Men bu ochkoni boy berdim. Bu kamon o‘qi chetga ketdi. Bu zarba juda kuchli bo‘ldi. Men bu sharni ura olmadim. Darhol “Hammasini buzdim”, “Hech narsa ishlamayapti”, “Bugun yomon kun” yoki “Texnikam buzilyapti” degan xulosalarni qo‘shmang. Bitta urinish sizga faqat shu bitta urinish haqida ma’lumot beradi.

Keyin diqqatingizni bitta tanish vazifaga qaytaring. Hammasini birdan tuzatishga urinmang. Bir sportchi uchun bu ritmni saqlash bo‘ladi. Boshqasi uchun harakatni davom ettirish. Yana kimdir uchun masofani xotirjam boshqarish, svingni erkin bajarish yoki allaqachon qabul qilingan qarorni amalga oshirish. Vazifa oldingi xato bilan kurashishni davom ettirishga emas, keyingi harakatni bajarishga yordam berishi kerak. Ba’zan shu zanjirni to‘xtatish uchun buning o‘zi yetarli. Ammo har bir xatodan keyin shoshilsangiz, harakatni kechiktirsangiz, o‘zingizdan jahlingiz chiqsa, keyingi urinishdan qo‘rqsangiz yoki ishonchni butunlay yo‘qotsangiz, bitta signal yetarli bo‘lmasligi mumkin. Bu mexanizm har bir sportchida turlicha ishlaydi. Biri natijani imkon qadar tezroq qaytarishga urinadi. Boshqasi mukammal paytni kutadi. Uchinchisi har bir detalni nazorat qila boshlaydi. To‘rtinchisi qaror qabul qilishni to‘xtatadi. Beshinchisi esa xatodan keyin harakat haqida emas, murabbiy, ota ona yoki jamoa nima deyishi haqida o‘ylay boshlaydi. Siz aynan o‘zingizda nima sodir bo‘lishini tushunishingiz kerak. Birinchi bo‘lib qaysi fikr paydo bo‘ladi? Nimani nazorat qila boshlaysiz? Taranglik qayerda paydo bo‘ladi? Nega ritm o‘zgaradi? Qaysi paytda harakatga ishonishni to‘xtatasiz? Men sportchilar bilan individual ishlashda aynan shu jarayonlarni tahlil qilaman. Biz faqat xatoning o‘zini emas, undan keyin sodir bo‘ladigan barcha reaksiyalarni ko‘rib chiqamiz, chunki aynan ular keyingi harakatlarga va oxir oqibat butun natijaga ta’sir qila boshlaydi. Birinchi xato musobaqani buzmaydi. Uni xatodan keyin sodir bo‘ladigan jarayonlar buzishi mumkin. Keyingi xato hali sodir bo‘lmadi. Ammo ba’zan sportchi unga oldindan tayyorlana boshlaydi.