Nega para sportchining miyasi bitta xatodan keyin navbatdagi xatoni izlay boshlaydi?

Para sportda bitta xato keyingi urinishni juda tez o‘zgartirishi mumkin, chunki sportchi uning sababini faqat texnikadan emas, o‘z tanasidan ham izlay boshlaydi. Kutilmagan yomon urinish, buzilgan chiqarish harakati yoki noaniq harakat darhol savollar tug‘diradi. Spastiklik kuchaydimi? Charchoq boshlandimi? Tayanch holati o‘zgardimi? Og‘riq paydo bo‘ldimi? Sezgirlik pasaydimi? Qo‘l avvalgidan yomonroq ishlayaptimi? Ba’zan sabab haqiqatan ham shunda bo‘ladi. Jismoniy holat hatto bitta chiqish davomida ham o‘zgarishi mumkin va bunday o‘zgarishlarni e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi. Ammo birinchi xatodan keyin sportchining holati hali o‘zgarmagan bo‘lsa ham, miya muammo yana takrorlanishining belgilarini izlay boshlashi mumkin.

Xatolarni qayta ishlash bo‘yicha tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kutilmagan natijadan keyin miya xatoning sababini tushuntirishi va uning takrorlanishining oldini olishga yordam berishi mumkin bo‘lgan axborotni kuchliroq kuzata boshlaydi. Para sportda bunday axborot manbalari ko‘proq bo‘lishi mumkin. Sportchi faqat nishon, ritm va harakatni emas, natijaga haqiqatan ham ta’sir qiladigan jismoniy holatini ham kuzatadi. Natijada xatodan keyin odatiy funksional sezgi birdan boshqa ma’no kasb etishi mumkin. Mushak tonusining ozgina oshishi spastiklik boshlanishining belgisi sifatida qabul qilinadi. Qo‘ldagi charchoq tez orada holatni ushlab turish imkonsiz bo‘lishining belgisinek tuyuladi. Tayanchga tushayotgan bosimning o‘zgarishi barqarorlik yo‘qolayotganining isbotidek qabul qilinadi. Diqqat harakatni boshqarish o‘rniga tanadan navbatdagi muammoni izlay boshlaydi.

Bu harakatning o‘zini ham tezda o‘zgartiradi. Moslashtirilgan harakat ko‘nikmasi boshqa murakkab sport ko‘nikmalari kabi avtomatiklik orqali shakllanadi. Minglab takrorlashlar davomida sportchi aynan o‘z tanasi imkoniyatlariga mos holatni ushlab turish, kuchni taqsimlash, tayanchdan foydalanish va chiqarish harakati, zarba yoki otishni bajarish usulini topadi. Xatodan keyin bu harakatga bo‘lgan ishonch keskin kamayishi mumkin. Para otishda sportchi bir vaqtning o‘zida mo‘ljal barqarorligi, tepkini bosayotgan barmoq, gavda holati, tayanchga tushayotgan bosim, mushak tonusi va nafasni nazorat qila boshlaydi. Kamonchi o‘tirish holati, yelka, tortish va chiqarish harakatini tekshiradi. Para golfda diqqat muvozanat va mavjud harakat diapazoniga o‘tadi. Dartsda esa sportchi bilak va barmoqlarni ongli ravishda boshqara boshlaydi.

Sportchi qancha ko‘p parametrni ongli ravishda nazorat qilishga urinsa, ishchi xotiraga tushadigan yuk shuncha ortadi va harakatning avtomatikligi shuncha kamayadi. Ritm o‘zgaradi, mushaklar kerakli vaqtdan oldin ishga tushishi mumkin, ortiqcha kuchlanish paydo bo‘ladi va harakat ehtiyotkorroq bajarila boshlaydi. Shu sababli birinchi va ikkinchi xatoning sababi butunlay boshqa bo‘lishi mumkin. Birinchi yomon otish haqiqatan ham spastiklikning qisqa muddatli kuchayishi natijasida yuzaga kelgan bo‘lishi mumkin. Ikkinchisi esa sportchi bu holat yana takrorlanishini kutgani, tanani qattiqroq barqarorlashtirgani, nafasini o‘zgartirgani va otishning har bir qismini nazorat qilishga uringani sababli paydo bo‘ladi. Birinchi zarba charchoq tufayli o‘zgargan bo‘lishi mumkin. Keyingisi esa sportchi harakatni haddan tashqari himoya qila boshlagani sababli o‘zgaradi. Birinchi xatoning haqiqiy jismoniy sababi ikkinchi urinishga ta’sir qiladigan kutishga aylanadi.

Bu murabbiy oldiga murakkab vazifa qo‘yadi. U sportchining holatidagi haqiqiy o‘zgarish bilan sportchining shu o‘zgarishga bergan reaksiyasini ajrata olishi kerak. Agar spastiklik mavjud bo‘lsa, har bir yomon urinishni u bilan tushuntirish oson. Agar sportchi surunkali og‘riq bilan yashasa, har qanday texnik beqarorlikni og‘riqqa bog‘lash mumkin. Agar qo‘l kuchi cheklangan bo‘lsa, bir necha xatodan keyin charchoq boshlangan degan xulosaga kelish tabiiy. Ba’zan bu tushuntirish to‘g‘ri bo‘ladi, ammo har doim emas.

Agar har bir xato avtomatik ravishda sportchining jismoniy xususiyatlari bilan bog‘lansa, vaqt o‘tishi bilan sportchining o‘zi ham xuddi shunday fikrlay boshlaydi. U o‘z holatini tez tez tekshiradi, harakatga kamroq ishonadi va har bir sezgini muammo boshlanishining belgisi sifatida qabul qiladi. Zarur kuzatuv bilan ortiqcha nazorat o‘rtasidagi chegara tobora torayadi. Murabbiy sportchiga tanasini e’tiborsiz qoldirishni ayta olmaydi, chunki og‘riq, spastiklik, charchoq, sezgirlik va tayanchdagi o‘zgarishlar haqiqiy. Shu bilan birga, tanani doimiy ravishda tekshirish ham natijaga xalaqit bera boshlaydi.

Shuning uchun xatodan keyin murabbiy faqat tanada nima sodir bo‘lganini emas, sportchi undan keyin nima qila boshlaganini ham kuzatishi kerak. Ritm o‘zgardimi? Tekshiruvlar ko‘paydimi? Sportchi kerakli holatni uzoqroq izlay boshladimi? Ortiqcha kuchlanish paydo bo‘ldimi? U harakatni himoya qila boshladimi yoki aksincha, tanani avvalgi texnikani saqlashga majburlashga urinyaptimi? Ko‘pincha keyingi xatoning sababini aynan shu yerda topish mumkin.

Murabbiy tanishi kerak bo‘lgan yana bir tuzoq bor. Para sportchi o‘z tanasini juda yaxshi bilishi va undagi o‘zgarishlarni to‘g‘ri aniqlashi mumkin. Ammo bu har bir sezgi keyingi urinish natijasini aniq bashorat qiladi degani emas. Og‘riq saqlanib turgan paytda ham harakat aniq bo‘lishi mumkin. Spastiklik mavjud bo‘lishi mumkin, ammo sportchi aynan shu holatda qanday ishlashni bilishi mumkin. Charchoq moslashtirishni talab qilishi mumkin, lekin bu ko‘nikma buzildi degani emas.

Agar bitta yomon natijadan keyin sportchi o‘z jismoniy holatini bundan keyin hech narsa chiqmaydi degan dalil sifatida qabul qilsa, jismoniy cheklov va navbatdagi xatoni kutish bir birini kuchaytira boshlaydi. Shuning uchun murabbiyning vazifasi tanani e’tiborsiz qoldirish ham, hamma narsani tana bilan tushuntirish ham emas. Murabbiy sportchining bajarish imkoniyati qayerda haqiqatan o‘zgarganini va moslashtirish talab qilinishini, qayerda esa sportchi navbatdagi xatodan o‘zini himoya qilishga urinib, harakatning o‘zini o‘zgartirib yuborayotganini aniqlashi kerak.

Men murabbiylar va murabbiy sportchi juftliklari bilan individual ishlashda aynan shu jarayonni tahlil qilaman. Biz xatodan keyin jismoniy holat, diqqat va avtomatlashtirilgan ko‘nikma qanday o‘zaro ta’sir qilishini, zarur moslashtirishni ortiqcha nazoratdan qanday ajratishni va nima uchun ikkinchi xato har doim ham birinchi xatoni keltirib chiqargan cheklov natijasi bo‘lmasligini ko‘rib chiqamiz. Juda ko‘p hollarda ikkinchi xatoni endi cheklovning o‘zi yaratmaydi. Uni sportchining shu cheklov natijaga yana ta’sir qilmasligi uchun har qanday yo‘l bilan uni oldini olishga urinishi yaratadi.