Nega miya bitta xatodan keyin navbatdagi xatoni izlay boshlaydi?

Bitta xato kamdan kam hollarda faqat bitta xato bo‘lib qoladi. Buning sababi sportchi birdan harakatni qanday bajarishni unutib qo‘yishi yoki bir necha soniya ichida texnikasini yo‘qotishi emas. Kutilmagan xatodan keyin diqqatning yo‘nalishi o‘zgaradi. Siz yomon o‘q uzdingiz, qilichbozlikda ochko boy berdingiz, to‘pni o‘ngga yubordingiz, kamondan chiqarish harakatini buzdingiz, dartni juda past tashladingiz yoki oson sharni ura olmadingiz. Urinish allaqachon tugagan, ammo ichingizda u hali davom etmoqda. Boshlang‘ich holatga qaytayotganingizda endi faqat keyingi harakat haqida o‘ylamayapsiz. Oldingi xato yana takrorlanmasligi haqida o‘ylayapsiz. Shu paytdan boshlab siz shunchaki harakatni bajarmaysiz. Xuddi shu xato yana sodir bo‘lmayaptimi, shuni tekshira boshlaysiz. Xatogacha hammasi yaxshi ketayotgan bo‘lishi mumkin. Siz nishonni ko‘rdingiz, harakatni his qildingiz, odatdagi ritmni saqladingiz va har bir detalni alohida nazorat qilishga ehtiyoj bo‘lmagani uchun buni qilmadingiz. Keyin nimadir sodir bo‘ldi va miya darhol sabab izlay boshladi. Nega o‘q chetga ketdi? Nega men bu ochkoni boy berdim? Nega o‘q yoydan noto‘g‘ri chiqdi? Nega to‘p yana o‘ngga ketdi? Nega oson sharni ura olmadim?

Bu miyaning sizni xatoni takrorlashdan himoya qilishga urinishidir. U mumkin bo‘lgan har qanday o‘zgarishga javob bera boshlaydi. Mo‘ljal haddan tashqari beqaror ko‘rinadi. Tepkini bosayotgan barmoq boshqacha seziladi. Qo‘l og‘irlashgandek tuyuladi. Raqibgacha bo‘lgan masofa noto‘g‘ridek ko‘rinadi. Golfdagi sving endi ishonchli sezilmaydi. Bilak taranglashgandek bo‘ladi. Tanlangan chiziq ishonchliligini yo‘qotgandek tuyuladi. Bu sezgilarning barchasi oldin ham bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Ammo oldin siz harakatni bajarayotgan edingiz. Endi esa o‘zingizni kuzatyapsiz, hozirgi sezgilarni oldingi urinishlar bilan solishtiryapsiz va aynan qaysi paytda nimadir o‘zgarganini aniqlashga harakat qilyapsiz. Bitta yomon harakatdan keyin sportchi kamdan kam hollarda: “Bu shunchaki bitta xato edi”, deb o‘ylaydi. Ko‘proq uchraydigan fikr: “Mana, boshlandi.” Bitta chetga ketgan o‘q yomon seriyaning boshlanishidek qabul qilinadi. Qilichbozlikda boy berilgan bitta ochko masofani his qilish yo‘qolgandek tuyuladi. Golfdagi bitta yomon zarba bugun harakatingiz butunlay yo‘qolgandek his qildiradi. Kamondagi bitta noto‘g‘ri chiqarish butun texnika buzilgandek tuyuladi. Bilyarddagi bitta xato butun o‘yiningizga shubha uyg‘otadi. Hali faqat bitta xato sodir bo‘ldi, ammo miya uni allaqachon bashoratga aylantirdi. Endi keyingi urinish faqat natija ko‘rsatish haqida emas. Siz hali ham ota olasizmi, ochko olasizmi, hujum qila olasizmi, tashlay olasizmi yoki zarbani bajara olasizmi, shuni tekshiryapsiz. Natijada keyingi urinish haddan tashqari katta ahamiyat kasb etadi.

Otish sportida bu quyidagicha ko‘rinadi. Siz bir nechta odatiy o‘q uzasiz, keyin kutilmaganda bittasi ancha chetga ketadi. Keyingi o‘qda mo‘ljalni yanada diqqat bilan kuzatasiz, uning barqarorroq bo‘lishini kutasiz, tepkini bosayotgan barmoqni ko‘proq his qila boshlaysiz va bosimni yanada ehtiyotkorlik bilan oshirishga harakat qilasiz. “Eng muhimi, tepkini tortib yubormaslik kerak”, degan fikr paydo bo‘ladi. Ammo diqqatni barmoqqa qanchalik ko‘p qaratsangiz, uning tabiiy ishlashi shunchalik qiyinlashadi. Mo‘ljal harakatlanishda davom etadi. Siz to‘g‘ri paytni kutasiz. Vaqt o‘tadi, taranglik ortadi va mukammal o‘q chiqarish istagi ham kuchayadi. Oxir oqibat siz o‘qni keskin chiqarasiz yoki juda uzoq ushlab turib, baribir noqulay holatdan otasiz. Birinchi chetga ketgan o‘q tasodifiy bo‘lishi mumkin edi. Ikkinchisi esa diqqatingiz o‘qni bajarishdan oldingi xatoni har qanday yo‘l bilan takrorlamaslikka ko‘chgani uchun paydo bo‘ldi.

Kamondan otishda bitta o‘q kutilmaganda chetga ketadi va keyingi urinishda diqqatingiz chiqarish harakatiga ko‘chadi. Bilakni kuzatasiz, yelka holatini tekshirasiz, tirsakni nazorat qilasiz, tortishni saqlashga harakat qilasiz va o‘q chiqarilgandan keyin qo‘l qanday harakatlanishi haqida o‘ylaysiz. Oldin yaxlit bitta harakat sifatida bajarilgan jarayon alohida vazifalarga bo‘linib ketadi: kamonni ko‘tarish, tortish, holatni tekshirish, ushlab turish, harakatni buzmaslik, juda erta chiqarmaslik. Endi siz o‘zingizga tanish bo‘lgan otishni bajarmayapsiz. Harakatning o‘zidayoq uni qaytadan yig‘ishga urinyapsiz. Ritm o‘zgaradi, ehtiyotkorlik paydo bo‘ladi va keyingi o‘q ham chetga ketadi. Shu paytda sportchi texnikasini yo‘qotishdan ko‘ra, harakatiga bo‘lgan ishonchini yo‘qotishga yaqinroq bo‘ladi. Qilichbozlikda bu jarayon kamroq ko‘rinadi, ammo mexanizm o‘sha. Siz kutilmagan ochkoni boy berdingiz va keyingi epizodda uning yana takrorlanishini kutyapsiz. Raqib hali hech narsa qilmagan, ammo diqqatingizning bir qismi avvalgi hujumda qolmoqda. Gavdaning harakatiga juda erta javob berasiz, fintga tushasiz, masofani juda tez o‘zgartirasiz yoki to‘g‘ri payt kelganiga ishonch hosil qilmoqchi bo‘lib, o‘z hujumingizni kechiktirasiz. Raqibingiz aynan o‘sha harakatni takrorlagani uchun emas, siz hali ham avvalgi epizoddan himoyalanayotganingiz uchun yana ochko boy berishingiz mumkin.

Golfda bitta yomon zarbadan keyin to‘p o‘ngga ketadi. Keyingi urinish oldidan hamma narsani tuzatmoqchi bo‘lasiz va shu sababli ushlashni, bosh holatini, yelka harakatini, tananing aylanishini va tayoqcha harakat yo‘lini tekshira boshlaysiz. Bir necha sinov svinglarini bajarasiz va hamma narsa yana nazorat ostida ekanini his qilishga harakat qilasiz. Ammo erkin sving o‘rniga texnikani doimiy tekshirish boshlanadi. Sving ehtiyotkor bo‘lib qoladi va harakat yaxlitligini yo‘qotadi. Tana endi tanish harakatni bajarmayapti. U xato yana sodir bo‘lmasligining tasdig‘ini kutmoqda. To‘p yana o‘ngga ketishi mumkin yoki harakat allaqachon o‘zgargani sababli butunlay boshqa tomonga uchishi mumkin. Ba’zan buzilgan narsa svingning o‘zi emas. Unga bo‘lgan ishonchingizdir. Dartsda bitta dart kutilmaganda pastga tushadi va keyingi tashlashdan oldin: “Faqat juda erta chiqarib yuborma”, degan fikr paydo bo‘ladi. Barmoqlaringizni ko‘proq his qila boshlaysiz, bilakni qotirasiz, qo‘lni holatda uzoqroq ushlab turasiz va tashlashni imkon qadar ehtiyotkor bajarishga harakat qilasiz. Ammo dartni nishonga ehtiyotkorlik bilan joylashtirib bo‘lmaydi. Uni tashlash kerak. Erkin harakat ehtiyotkor harakatga aylanganda chiqarish ham o‘zgaradi. Qo‘l sekinlasha boshlaydi, barmoqlar dartni uzoqroq ushlab turadi va u yana nishondan chetga ketadi. Bilyardda esa oson sharni ura olmaganingizdan keyin birinchi tanlagan chiziqqa ishonmay qo‘yasiz. Uni yana tekshirasiz, tana holatini o‘zgartirasiz, keyin avvalgi holatga qaytasiz, ko‘proq sinov harakatlarini bajarasiz, bilakni nazorat qilasiz va shar ustida uzoqroq turib qolasiz. Qaror allaqachon qabul qilingan, ammo siz hali ham uning to‘g‘riligiga o‘zingizni ishontirishga harakat qilyapsiz. Diqqat tekshirish bilan band bo‘lgan paytda kiy harakati erkinligini yo‘qotadi va keyingi zarba ham noaniq chiqadi. Bitta oddiy xato butun o‘yinni yo‘qotgandek ko‘rina boshlaydi.

Xatodan keyin xavfsizlik hissini qaytarishni xohlaysiz. Buning uchun yanada diqqatli, sekinroq va aniqroq bo‘lish, harakatning har bir qismini nazorat qilish kerakdek tuyuladi. Ammo aniqlik talab qiladigan sport turlarida ko‘plab harakatlar tanaga allaqachon chuqur singib ketgan. Siz ularni yuzlab yoki minglab marta bajargansiz. Ular har bir urinishda yelka, bilak, barmoq, oyoqlar, nafas va ko‘rishni ongli ravishda alohida nazorat qilganingiz uchun ishlamaydi. Bu qismlarning barchasi allaqachon bitta muvofiqlashtirilgan harakatga birlashgan. Har bir detalni ongli ravishda tekshira boshlaganingizda esa bu yaxlit harakat bo‘linib ketadi. Ritm sekinlashadi, mushaklar juda erta ishga tushadi va harakat qotib qoladi. Siz o‘zingizga yordam bermoqchisiz, ammo xatogacha doimiy nazoratsiz yaxshi ishlagan jarayonga aralasha boshlaysiz. Xatodan keyin miya o‘z bashorati to‘g‘ri ekanini tasdiqlovchi dalillarni yig‘a boshlaydi. Tepkini yana tortib yuborishdan qo‘rqsangiz, barmoqdagi har qanday taranglikni payqaysiz. Kamondan chiqarish harakatini yana buzishdan qo‘rqsangiz, bilakning har bir harakatini kuzatasiz. Qilichbozlikda yana ochko boy berishni istamasangiz, raqibning eng kichik signaliga ham javob berasiz. Golfda to‘pni yana o‘ngga yuborishdan qo‘rqsangiz, butun harakatni shu xavfdan qochish atrofida qurasiz. Bilyardda yana oson sharni ura olmay qolishni istamasangiz, hatto eng aniq chiziqqa ham shubha qila boshlaysiz. Oddiy sezgilar shubhali bo‘lib qoladi. Mo‘ljalning kichik harakati barqarorlik yo‘qolgandek tuyuladi. Ish uchun zarur bo‘lgan mushak tarangligi qotib qolish sifatida talqin qilinadi. Musobaqadagi odatiy hayajon esa, keyingi xato hali sodir bo‘lmagan bo‘lsa ham, vaziyatni uddalay olmayotganingizning dalilidek qabul qilinadi.

“Unut va davom et” degan maslahat yordam bermaydi. Miya muhim deb hisoblagan voqeani unutishga buyruq berib bo‘lmaydi. O‘zingizga: “Xato haqida o‘ylama”, deganingizda ham, u haqida o‘ylayotganingizni tekshirish uchun avval xatoni eslashingiz kerak. “Tepkini tortib yuborma” degan jumla aynan tortib yuborishni diqqat markazida ushlab turadi. “Yana ochko boy berma” degan fikr avvalgi hujumni xayolda saqlab qoladi. “To‘pni o‘ngga yuborma” degan fikr esa o‘sha yo‘nalishni oldindan tasavvur qilishga majbur qiladi. Maqsad oldingi urinishni majburan unutish emas. Foydaliroq vazifa uni keyingi urinish uchun ko‘rsatmaga aylantirmaslikdir. Shu paytda butun texnikani zudlik bilan qayta qurish kerak emas. Avval haqiqatda nima sodir bo‘lganini miya allaqachon bashorat qilib ulgurgan narsadan ajrating. “Bu o‘q chapga ketdi” keyingi o‘q ham chapga ketishini anglatmaydi. “Men bu ochkoni boy berdim” masofani his qilish qobiliyatimni yo‘qotdim degani emas. “Bu zarbadan keyin to‘p o‘ngga ketdi” bugun yaxshi o‘ynay olmayman degani emas. “Bu o‘qda chiqarish harakati yomon bo‘ldi” texnikam yo‘qoldi degani emas. “Men bu sharni ura olmadim” endi chiziqni ko‘ra olmayman degani emas. Faktni baholamasdan nomlang va keyin diqqatingizni bitta tanish vazifaga qaytaring. Xato bilan kurashishga, o‘zingizni tekshirishga yoki hali ham bajara olishingizni zudlik bilan isbotlashga emas. Bir sportchi uchun bu ritmni saqlash bo‘ladi. Boshqasi uchun harakatni davom ettirish. Yana kimdir uchun masofani boshqarish, svingni erkin bajarish yoki allaqachon qabul qilingan qarorni xotirjam amalga oshirish.

Ba’zan shu zanjirni to‘xtatish uchun buning o‘zi yetarli. Ammo har bir xatodan keyin shoshila boshlasangiz, harakatni kechiktirsangiz, texnikani ongli ravishda nazorat qilsangiz, harakatga bo‘lgan ishonchni yo‘qotsangiz yoki navbatdagi xatoni oldindan kuta boshlasangiz, bitta signal muammoni hal qilmaydi. Bu mexanizm har bir sportchida turlicha rivojlanadi. Biri tezlashadi va natijani darhol qaytarishga harakat qiladi. Boshqasi mukammal paytni kutadi. Uchinchisi har bir texnik detalni tekshiradi. To‘rtinchisi qaror qabul qilishni to‘xtatadi. Beshinchisi jahli chiqadi va keyingi urinishni butunlay boshqa holatdan bajaradi. Avval nimani payqashingizni, diqqatingiz qayerga ko‘chishini, tanada nima o‘zgarishini, ortiqcha nazorat qachon paydo bo‘lishini va nima sababdan harakatga bo‘lgan ishonch asta sekin yo‘qolishini tushunish kerak. Men sportchilar bilan individual ishlashda aynan shu jarayonni tahlil qilaman. Biz faqat xatoning o‘zini emas, undan keyin sodir bo‘ladigan va keyingi harakatlarga ta’sir qila boshlaydigan barcha jarayonlarni ko‘rib chiqamiz. Birinchi xato kamdan kam hollarda butun natijani buzadi. Ko‘pincha natijani buzadigan narsa keyingi xatoni har qanday yo‘l bilan oldini olishga urinishdir. Keyingi xato hali sodir bo‘lmadi. Ammo ba’zan sportchi uni oldindan bajara boshlaydi.