Qo‘rquv sezdirmay nazoratni o‘z qo‘liga olganda

Deyarli har bir sportchi musobaqa oldidan shu g‘alati holatni boshdan kechirgan: bugun nimadir boshqacha. Vaholanki, kecha hammasi juda yaxshi edi. Mashg‘ulotda harakatlaringiz erkin, tanish va deyarli avtomatik bajarilardi. Har bir detal haqida o‘ylashga hojat yo‘q edi. Hammasi tabiiy ravishda sodir bo‘lardi. Keyin musobaqa kuni keladi va ichingizda nimadir o‘zgaradi. Fikrlar paydo bo‘la boshlaydi: “Xato qilma.” “Diqqatni yo‘qotma.” “Bu imkoniyatni boy berib bo‘lmaydi.” “Eng yaxshi natijangni ko‘rsatishing kerak.” “Hammasini nazorat qil.” Ko‘pchilik sportchilar buni qo‘rquv deb hisoblamaydi. Aksincha, ular shunchaki yanada mas’uliyatli, diqqatli va jiddiy bo‘lib qolganiga ishonadi.

Qo‘rquvni aniqlash aynan shuning uchun qiyin. U kamdan kam hollarda: “Men qo‘rqyapman”, deydi. Ko‘pincha u mas’uliyat, ehtiyotkorlik yoki hamma narsani mukammal bajarish istagi ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Qaror qabul qilishdan oldin biroz uzoqroq ikkilanasiz. O‘zingizni yana bir marta tekshirasiz. Kechagina avtomatik bajarilgan harakatlar haqida o‘ylay boshlaysiz. Hamma narsani mukammal qilishga urinasiz va shu tariqa tanangiz allaqachon yaxshi o‘zlashtirgan ko‘nikmalarga aralasha boshlaysiz. Nazoratni saqlashga qanchalik ko‘p urinsangiz, harakat shunchalik tabiiyligini yo‘qotadi. Oxir oqibat sizga nimadir ishlamay qolgandek tuyuladi. Musobaqadan keyin sportchilar ko‘pincha bir xil gaplarni aytadi: “Bugun men o‘zimga o‘xshamadim.” “Go‘yo hammasini unutib qo‘ygandek bo‘ldim.” “Harakatimni his qila olmadim.” “Mashg‘ulotda hammasi yaxshi edi.” Shundan so‘ng deyarli darhol texnik xato izlash boshlanadi. Harakat, ritm, nafas, tana holati o‘zgartiriladi. Kechagina mukammal ishlagan narsadan texnik muammo qidiriladi. Asl muammo esa ancha oldin, qo‘rquv sezdirmay qarorlaringizga ta’sir qila boshlagan paytda boshlangan edi.

Bu vahimaga tushiradigan yoki musobaqadan chiqib ketishga majbur qiladigan qo‘rquv emas. Bu ancha sokin qo‘rquv. Xato qilishdan qo‘rqish. Yutqazishdan qo‘rqish. Boshqalarning umidini oqlay olmaslikdan qo‘rqish. Oylar, hatto yillar davomida mehnat qilib erishmoqchi bo‘lgan narsangizni yo‘qotishdan qo‘rqish. Bunday qo‘rquv ham kamdan kam hollarda: “Men qo‘rqyapman”, deydi. Buning o‘rniga u: “Yana bir marta tekshir.” “Shoshilma.” “Ehtiyot bo‘l.” “Xato qilishga haqqing yo‘q”, deb turadi. Shu sababli sportchilar aslida nima sodir bo‘layotganini ko‘pincha juda kech anglaydi.

Biz ko‘pincha qo‘rquvni dushman deb qabul qilamiz. Ammo qo‘rquv, avvalo, hissiyotdir. Har qanday hissiyot kabi u ham sababsiz paydo bo‘lmaydi. Bu miyaning vaziyatdagi o‘zgarishga javobidir. Kecha bu oddiy mashg‘ulot edi. Bugun esa musobaqa. Kecha xatoning oqibati deyarli ahamiyatsiz edi. Bugun bitta xato ko‘p narsani o‘zgartirishi mumkin. Vaziyat o‘zgardi va miya o‘zi uchun tabiiy bo‘lgan tarzda javob beradi. U vaziyatni juda muhim deb baholagani uchun emotsional reaksiyani ishga tushiradi. Muammo shundaki, sportda bu himoya reaksiyasi bajarishga xalaqit bera boshlashi mumkin. Qo‘rquvning o‘zi yomon tayyorlanganingizni yoki ruhiy jihatdan kuchsiz ekaningizni anglatmaydi. U sodir bo‘layotgan narsa siz uchun juda muhim ekanini bildiradi. Asosiy muammo o‘z holatimizni noto‘g‘ri tushunganimizda boshlanadi. Biz qo‘rquvni sport formasining yo‘qolishi, texnik muammo yoki ishonchning pasayishi deb qabul qilamiz. Natijada yechimni noto‘g‘ri joydan izlay boshlaymiz.

Ehtimol, aynan shuning uchun ko‘plab sportchilar asl muammo texnikada bo‘lmasa ham, yillar davomida uni tuzatishga urinadi. Ba’zan eng muhim qadam navbatdagi xatoni qidirish emas, balki o‘zingizga bitta oddiy savol berishdir: “Hozir aslida men bilan nima sodir bo‘lyapti?” Chunki haqiqiy sabab payqalmay qolayotgan ekan, u sizning harakatlaringiz va qarorlaringizni boshqarishda davom etadi. O‘z holatingizni tushuna boshlagan paytingizdan boshlab nazoratni qaytarib olish va vaziyatni o‘zgartirish imkoniyati paydo bo‘ladi.