Bosim ostida elita sportchisining diqqati nega torayadi?

Ba’zan murabbiy elita sportchisidagi o‘zgarishni sportchining o‘zidan ham oldinroq sezadi. Ritm o‘zgaradi, bajarish vaqti uzayadi, sportchi o‘zgarayotgan sharoitlarga kechroq javob bera boshlaydi yoki bir necha daqiqa oldin samarali bo‘lgan, ammo hozir vaziyatga mos kelmay qolgan yechimni qo‘llashda davom etadi. Shu bilan birga, sportchi o‘zini yo‘qotgandek ko‘rinmaydi. U diqqatini jamlagan, musobaqa jarayonida va harakatni bajarishda davom etmoqda. Shuning uchun bunday vaziyatni texnik muammo deb baholash oson. Asl sabab esa bosim ostida diqqatning qanday taqsimlanayotganida bo‘lishi mumkin.

Yuqori darajadagi sportchining diqqati yillar davomida shakllanadi. Sportdagi vizual qidiruv va yuqori malakali sportchilarning idroki bo‘yicha tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tajribali sportchining ustunligi hamma narsani birdek ko‘ra olishida emas. U muhim signallarni tezroq ajratadi, tanish vaziyatlarni taniydi va olingan ma’lumotdan aniq qaror qabul qilish uchun samaraliroq foydalanadi. Natijada ko‘plab o‘zgarishlar alohida ongli tahlilsiz aniqlanadi. Tajribasi kamroq sportchi hali izlab topishi va tekshirishi kerak bo‘lgan narsani yuqori malakali sportchi shunchaki sezadi. Bosim ostida esa bu tizim boshqacha ishlashi mumkin. Diqqat va xavotir bo‘yicha tadqiqotlar xavotir maqsadga yo‘naltirilgan diqqat nazoratining samaradorligini pasaytirishi va sportchi muhim yoki xavf tug‘diruvchi deb qabul qilgan signallarning ta’sirini kuchaytirishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bu bosim ostida har bir sportchining diqqati albatta torayadi degani emas. Ammo diqqatning taqsimlanishi kamroq moslashuvchan bo‘lib qolishi mumkin. Bitta axborot manbai haddan tashqari ustuvor bo‘lib qoladi, boshqa muhim signallarga o‘tish esa kechikadi. Kuchliroq namoyon bo‘lgan holatlarda bu diqqatning tunnel shaklida torayishi (attentional tunneling) deb ataladi. Sportchi hali ham juda kuchli diqqat bilan ishlayotgan bo‘lishi mumkin. Muammo diqqat yetishmasligida emas, balki uning vaziyatning juda cheklangan qismiga qaratilib qolganidadir.

Murabbiy uchun bu sportchi odatda sezadigan narsalar bilan musobaqada e’tibordan chetda qola boshlagan narsalar o‘rtasidagi tafovut sifatida ko‘rinishi mumkin. Otuvchi mo‘ljal tasvirini aniq nazorat qilishda davom etadi, ammo bajarish vaqtining o‘zgarganini odatdagidan kechroq sezadi. Kamonchi harakatning texnik sifatini saqlab qolishi mumkin, lekin sharoitdagi o‘zgarishga kechroq javob beradi. Golfchi svingning kerakli elementini nazorat qiladi, ammo odatiy ritmdagi o‘zgarishni avvalgidek tez payqamaydi. Qilichboz raqibning ayrim harakatlarini yaxshi o‘qishda davom etadi, lekin masofa o‘zgarganda moslashishi kechikadi. Ko‘nikmaning o‘zi buzilgan bo‘lishi shart emas. Sportchi bu ko‘nikmani odatda boshqarishga yordam beradigan axborotdan avvalgidek foydalanmayotgan bo‘lishi mumkin.

Aynan shu nuqtada murabbiy xato qilishi mumkin. Agar vaziyat diqqat yetishmasligi sifatida baholansa, sportchi “Diqqatingni jamla” degan ko‘rsatmani eshitadi. Murabbiy texnik o‘zgarishni ko‘rsa, qo‘shimcha texnik ko‘rsatmalar beradi. Ammo sportchi allaqachon haddan tashqari toraygan diqqat bilan ishlayotgan bo‘lishi mumkin. Har bir yangi ko‘rsatma ongli ravishda nazorat qilinishi kerak bo‘lgan yana bir elementga aylanadi. Natijada yordam berishga urinish yuqori yuklama ostida ishlayotgan diqqat tizimiga qo‘shimcha talab qo‘yishi mumkin. Shuning uchun murabbiy uchun faqat texnik jihatdan nima o‘zgarganini emas, balki sportchi qaysi axborotdan foydalanmay qo‘yganini ham kuzatish muhim. Agar sportchi nima qilish kerakligini bilsa, buni bajara olsa va bir necha daqiqa oldin aynan shu harakatni muvaffaqiyatli bajargan bo‘lsa, ammo endi tanish signalga javob bermay qo‘ysa, navbatdagi texnik tushuntirish birinchi yechim bo‘lmasligi mumkin. Avval diqqatning taqsimlanishi o‘zgargan yoki o‘zgarmaganini ko‘rib chiqish kerak.

Bunday vaziyatda murabbiy ko‘proq ko‘rsatma berib sportchining diqqatini kengaytirishga urinishi shart emas. Ba’zan yangi axborot miqdorini kamaytirib, sportchini harakatni boshqaruvchi bitta tanish signalga qaytarish samaraliroq bo‘ladi. Boshqa vaziyatda esa texnikaga aralashmaslik va harakatlar orasida sportchiga vaziyatni yana kengroq idrok etish imkonini berish foydaliroq bo‘lishi mumkin. Sportchining mahorat darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, odatda avtomatik boshqariladigan jarayonlarga ongli ravishda aralashishda murabbiy shunchalik ehtiyotkor bo‘lishi kerak.

Shuning uchun elita sportchisi bilan ishlaydigan murabbiy uchun savol faqat “Hozir nimani tuzatish kerak?” emas. Yana bir muhim savol bor: “Bu texnik muammomi yoki sportchi odatda harakatni boshqarishga yordam beradigan axborotni sezmay qo‘ydimi?” Javob murabbiyning aralashuv usulini o‘zgartiradi. Birinchi holatda tuzatish kerak bo‘lishi mumkin. Ikkinchi holatda esa qo‘shimcha tuzatish diqqat yuklamasini yanada oshirishi mumkin. Ba’zan murabbiyning vazifasi xatoni sportchidan tezroq topish emas. Asosiy vazifa sportchi nima sababdan odatda hech qanday ko‘rsatmasiz sezadigan narsani endi payqamay qolganini tushunishdir.