Nega sportchining miyasi bitta xatodan keyin navbatdagi xatoni izlay boshlaydi?

Har bir murabbiy bitta xato kutilmaganda xatolar seriyasiga aylanib ketganini ko‘rgan. Sportchi noaniq o‘q uzadi, oson vaziyatda ochko boy beradi, chiqarish harakatini buzadi, to‘pni noto‘g‘ri yo‘nalishga yuboradi yoki odatda hech qanday qiyinchiliksiz bajaradigan zarbada xato qiladi. Keyingi urinish yomonroq chiqadi, undan keyin yana bir xato keladi va tashqaridan qaraganda musobaqa davomida texnika buzilib ketayotgandek tuyuladi. Ammo birinchi xato bilan undan keyingi xatolarning sababi bir xil bo‘lmasligi mumkin. Birinchi xato kichik texnik buzilish, diqqatning qisqa muddatga chalg‘ishi, noto‘g‘ri qaror, tashqi sharoit yoki tasodifiy og‘ish natijasi bo‘lishi mumkin. Shu xatodan keyin esa miya boshqa vazifani hal qila boshlaydi. Xatogacha vazifa tanish harakatni bajarish edi. Xatodan keyin vazifa nima sodir bo‘lganini tushunish va uning takrorlanishiga yo‘l qo‘ymaslikka aylanadi.

Buning uchun miya nazoratni kuchaytiradi. Diqqat mumkin bo‘lgan muammoning har qanday belgisiga sezgirroq bo‘lib qoladi, odatiy va neytral sezgilar esa ogohlantiruvchi signaldek qabul qilina boshlaydi. Otuvchi mo‘ljalning har bir harakatini va tepkini bosayotgan barmoqdagi har qanday taranglikni kuzata boshlaydi. Kamonchi chiqarish harakati va yelka holatini oldindan nazorat qiladi. Qilichboz raqib hozirgina muvaffaqiyatli bajargan hujumini yana takrorlashini kuta boshlaydi. Golfchi keyingi svingni to‘pni yana o‘ng tomonga yuborib qo‘yishdan qo‘rqib bajaradi. Darts o‘yinchisining diqqati nishondan barmoqlarga va dartni qo‘yib yuborish paytiga ko‘chadi. Sportchi hali navbatdagi xatoni qilmagan, ammo uning belgilarini allaqachon izlay boshlagan bo‘ladi.

Harakatni boshqarish nuqtai nazaridan buning aniq tushuntirishi bor. Yaxshi shakllangan ko‘nikma har bir mushak va harakatning har bir qismini doimiy ravishda ongli boshqarish orqali bajarilmaydi. Minglab takrorlashlardan so‘ng harakat yaxlit harakat dasturi (motor dastur) sifatida shakllanadi va ishchi xotiraning kamroq ishtirokini talab qiladi. Shu sababli sportchi bir vaqtning o‘zida nishonni ko‘rishi, vaziyatni baholashi, ritmni saqlashi va qaror qabul qilishi mumkin. Kutilmagan xatodan keyin sportchining shu avtomatlashtirilgan dasturga bo‘lgan ishonchi pasayadi. U nazoratni kuchaytirishga harakat qiladi. Uzoqroq ushlab turadi, mo‘ljalning yanada barqaror holatini kutadi, barmoq, yelka, chiqarish harakati, bosh holati, masofa yoki trayektoriyani tekshira boshlaydi. Tashqaridan sportchi yanada diqqatli bo‘lib qolgandek ko‘rinishi mumkin. Aslida esa diqqat endi harakatni bajarishga yordam berish o‘rniga undan mumkin bo‘lgan xatoni qidira boshlaydi. Natijada yaxlit harakat alohida qismlarga bo‘linadi, ritm o‘zgaradi, mushaklar kerakli vaqtdan oldin ishga tushadi, qaror qabul qilish kechikadi va ishchi xotira ortiqcha tafsilotlar bilan yuklanadi.

Shuning uchun ikkinchi xato tashqi ko‘rinishidan birinchisiga o‘xshasa ham, uning mexanizmi boshqa bo‘lishi mumkin. Birinchi o‘q qisqa texnik og‘ish sababli chetga ketdi. Ikkinchisi esa haddan tashqari uzoq ushlab turish va tepkini bosayotgan barmoqni ongli nazorat qilish tufayli chetga ketdi. Qilichbozlikda birinchi ochko masofani noto‘g‘ri baholash sababli boy berildi. Keyingisida esa sportchi oldingi hujum takrorlanishini juda erta kuta boshladi. Golfdagi birinchi zarba o‘ngga ketdi. Keyingi zarba esa sportchi svingni bajarish jarayonining o‘zida uni ongli ravishda qayta qurishga uringani uchun o‘zgardi. Murabbiy texnik o‘zgarishni ko‘radi va tabiiy ravishda uni tuzatishni xohlaydi. Ammo dastlabki xatoning sababi sportchining undan keyingi reaksiyasidan ajratilmasa, murabbiy ortiqcha nazorat oqibatlarini texnik jihatdan tuzatishga kirishib ketishi mumkin.

Buni ayniqsa elita sportchisida payqash qiyin. Sportchining darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, harakat haqidagi ichki tasavvuri shunchalik aniq bo‘ladi va u hatto juda kichik farqni ham tez sezadi. Tajriba xatoni tezroq aniqlashga yordam beradi, ammo bosim ostida aynan shu tajriba har bir yangi urinishni ideal model bilan doimiy taqqoslashga aylanishi mumkin. Sportchi bir vaqtning o‘zida haddan tashqari ko‘p ma’lumotni nazorat qila boshlaydi. Otishda u endi shunchaki mo‘ljalni ko‘rmaydi, balki uning har bir harakatini navbatdagi noaniq o‘qning mumkin bo‘lgan belgisi sifatida baholaydi. Kamondan otishda u shunchaki chiqarish harakatini bajarmaydi, balki bilak, tirsak va yelka to‘g‘ri ishlayotganini tekshiradi. Qilichboz raqibning ayni paytdagi harakatlarini o‘qish o‘rniga, oldingi hujum yana takrorlanishini tasdiqlovchi belgilarni qidira boshlaydi. Golfda sportchi bitta yaxlit svingni bajarish o‘rniga bir vaqtning o‘zida bir nechta texnik vazifani bajarishga urinadi. Tashqaridan bu diqqatning yo‘qolishiga o‘xshashi mumkin. Aslida esa sportchi juda kuchli diqqat bilan, lekin noto‘g‘ri axborot ustida ishlayapti.

Shuning uchun birinchi xatodan keyin murabbiy faqat natija va harakatning tashqi ko‘rinishiga emas, balki harakat endi qanday tashkil qilinayotganiga ham qarashi kerak. Sportchi tayyorgarlikka ko‘proq vaqt sarflayaptimi? Qo‘shimcha tekshiruvlar paydo bo‘ldimi? U ideal paytni kutyaptimi? Odatdagi ritm o‘zgardimi? Oldin erkin harakat qilgan vaziyatda endi ehtiyotkorlik paydo bo‘ldimi? Sportchi o‘zining birinchi qaroriga ishonmay qo‘ydimi? Bu belgilar xato sportchining diqqatini allaqachon o‘zgartirganini va keyingi urinish boshqa holatda bajarilayotganini ko‘rsatadi.

Bu har bir xatolar seriyasini psixologik sabab bilan tushuntirish yoki texnikani e’tiborsiz qoldirish kerak degani emas. Ba’zan sabab texnik, jismoniy yoki taktik bo‘ladi va uni tuzatish kerak. Ammo murabbiy birinchi xatodan keyin tizimga deyarli har doim yana bir omil qo‘shilishini hisobga olishi kerak. Bu miyaning shu xato yana takrorlanishiga yo‘l qo‘ymaslikka urinishi. Agar bu e’tibordan chetda qolsa, sportchi o‘zining ongli nazorati bilan allaqachon ortiqcha yuklangan paytda yana yangi texnik ma’lumot oladi. Natijada u kuzatishi va nazorat qilishi kerak bo‘lgan elementlar soni yanada ortadi. Murabbiy barmoq, yelka, ritm, masofa yoki svingni tuzatadi. Sportchi esa bir vaqtning o‘zida murabbiyning ko‘rsatmasini bajarishga, oldingi xatoni takrorlamaslikka va texnikasi hali ham ishlayotganiga ishonch hosil qilishga urinadi.

Men murabbiylar va murabbiy sportchi juftliklari bilan individual ishlashda aynan shu jarayonni tahlil qilaman. Birinchi xatodan keyin sportchi qanday reaksiya qilishi, nimani izlay boshlashi, nimani ongli nazoratga olishi, harakat qanday o‘zgarishi va qaysi nuqtada texnik tuzatish yordam berishi yoki aksincha, yana bir nazorat qatlamini qo‘shishini aniqlaymiz. Xatolar seriyasi sportchi xatoni takrorlagan paytda boshlanmaydi. U birinchi xato sportchini dastlabki vazifani bajarish o‘rniga boshqa vazifani hal qilishga o‘tkazgan paytda boshlanadi.