Nega miya bitta xatodan keyin navbatdagi xatoni izlay boshlaydi?
Bitta xato kamdan kam hollarda shunchaki bitta xato bo‘lib qoladi. Buning sababi sportchi bir necha soniya ichida texnikasini yo‘qotib qo‘yishi emas. Kutilmagan xatodan keyin diqqat o‘zgaradi. Siz yomon o‘q uzasiz, chiqarish harakatini buzasiz, ochko boy berasiz, to‘pni kerakli yo‘nalishdan chiqarib yuborasiz, dartni juda past tashlaysiz yoki oson sharni ura olmaysiz. Urinish allaqachon tugagan, ammo ichingizda u davom etadi. Keyingi harakatga: “Faqat yana shunday bo‘lmasa bo‘ldi”, degan fikr bilan qaytasiz. Shu paytdan boshlab siz endi shunchaki harakatni bajarmaysiz. Xato yana sodir bo‘ladimi yoki yo‘qmi, shuni tekshira boshlaysiz.
Para sportda bu reaksiya kuchliroq bo‘lishi mumkin, chunki xatoning sababi har doim ham aniq emas. Tayanch holati o‘zgargan bo‘lishi mumkin. Og‘riq kuchaygan, spastiklik paydo bo‘lgan yoki charchoq kutilganidan ertaroq kelgan bo‘lishi mumkin. Qo‘l bosimni avvalgidek sezmayotgan bo‘lishi mumkin. Gavda boshqa holatda ushlanayotgan, nafas olish o‘zgargan yoki jihoz biroz siljigan bo‘lishi mumkin. Ba’zan sportchi bu o‘zgarishni darhol sezadi. Boshqa paytda esa faqat natijani ko‘radi va nima sodir bo‘lganini tushunmaydi. Shunda miya sabab izlay boshlaydi va har bir yangi urinish oldidan diqqat tobora ko‘proq tanaga qaytadi. Xatogacha hammasi yaxshi ketayotgan bo‘lishi mumkin. Siz nishonni ko‘rgansiz, harakatni his qilgansiz va odatiy ritmni saqlagansiz. Keyin bitta o‘q chetga ketadi, bitta kamon o‘qining chiqarilishi buziladi yoki bitta zarba noaniq chiqadi va diqqat darhol harakatdan tanaga o‘tadi. Gavdam to‘g‘ri holatdami? Spastiklik kuchaydimi? Tayanchim siljidimi? Qo‘lim avvalgidek ushlab turibdimi? Hvatim kuchsizlandimi? Og‘riq boshlanyaptimi? Oyog‘im titrayaptimi? Nafasim o‘zgardimi? Bunday nazorat zarurdek tuyuladi, ammo harakat davomida tanani qanchalik ko‘p tekshirsangiz, harakatning o‘zi uchun shunchalik kam diqqat qoladi.
Bitta xatodan keyin “Mana, boshlandi” degan fikr paydo bo‘ladi. Bitta chetga ketgan o‘q bugun tana uddalay olmasligining belgisidek tuyuladi. Bitta buzilgan chiqarish qo‘l endi keraklicha javob bermayapti degan fikrni uyg‘otadi. Boy berilgan bitta ochko masofani saqlash qiyinlashganining dalilidek qabul qilinadi. Bitta yomon zarba charchoq allaqachon haddan tashqari kuchayganini his qildiradi. Hali faqat bitta xato sodir bo‘lgan, ammo miya uni tezda bashoratga aylantirib, jismoniy holatning yomonlashishini kuta boshlaydi.
Para otishda bu quyidagicha ko‘rinishi mumkin. Bir necha o‘q yaxshi ketadi, keyin kutilmagan chetga ketish paydo bo‘ladi. Nima o‘zgarganini tushunmaysiz. Mushak tonusi biroz oshgan, tayanch holati siljigan, tana charchagan yoki holatni ushlab turish qiyinlashgan bo‘lishi mumkin. Keyingi o‘qda hamma narsani birdan tekshira boshlaysiz. Mo‘ljalga yanada diqqat bilan qaraysiz, mo‘ljal tasvirining barqarorroq bo‘lishini kutasiz, tepkini bosayotgan barmoqni, tayanchga bosimni, yelka holatini va nafasni kuzatasiz. Tana xalaqit beryaptimi yoki yo‘qmi, aniqlashga urinasiz. Tekshirish qancha uzoq davom etsa, taranglik shuncha ortadi. O‘qni bajarish cho‘ziladi, harakat ehtiyotkorlashadi va tepkini bosayotgan barmoq odatiy ritmini yo‘qotadi. Birinchi chetga ketgan o‘q jismoniy holatdagi kichik o‘zgarish sababli paydo bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Ikkinchisi esa siz shu holatni to‘liq nazorat qilishga uringanligingiz sababli paydo bo‘ladi.
Para kamondan otishda bitta o‘q yo‘nalishdan chiqib ketadi va keyingi urinishda diqqat butun tana bo‘ylab harakatlana boshlaydi. Gavdam to‘g‘ri joylashganmi? Tos holati o‘zgardimi? Tayanch yetarlimi? Spastiklik kuchaydimi? Yelka avvalgidek ishlayaptimi? Bilagim kuchsizlandimi? Chiqarish normal bo‘ladimi? Bitta yaxlit harakatning o‘rnini ko‘plab tekshiruvlar egallaydi. Siz bir vaqtning o‘zida holatni saqlash, tortishni nazorat qilish, muvozanatni ushlab turish va harakatni to‘g‘ri yakunlashga urinasiz. Ritm o‘zgaradi, chiqarish ehtiyotkorlashadi va o‘q yana yo‘nalishdan chiqishi mumkin. Shu paytda sportchi tanasi javob bermay qo‘ydi degan xulosaga kelishi mumkin, holbuki muammoning bir qismi allaqachon doimiy tekshirishning o‘zi bilan yaratilmoqda.
Aravachadagi qilichbozlikda ochko boy berilgandan keyin siz nafaqat raqib haqida, balki tanangiz kerakli harakatni bajara oladimi yoki yo‘qmi, deb o‘ylay boshlashingiz mumkin. Yetarlicha tez bo‘la olamanmi? Muvozanatim o‘zgarib ketmaydimi? Ishlayotgan tomonim pand bermaydimi? Harakat kechikmaydimi? Keyingi epizodda keyinroq vaqt yetmay qolishidan xavotirlanib, juda erta reaksiya qilasiz. Yoki qulayroq vaziyatni kutib, hujumni kechiktirasiz. Raqib hali hech narsa qilmagan, ammo diqqatingizning bir qismi allaqachon o‘z jismoniy imkoniyatingizni tekshirish bilan band. Bu vaqtni va masofani o‘zgartiradi. Siz yana bir ochkoni jismonan javob bera olmaganingiz uchun emas, balki bunday imkoniyatsizlikni juda erta kutishni boshlaganingiz uchun boy berishingiz mumkin.
Para golfda bitta zarba charchoq, muvozanat, harakatning cheklanganligi yoki gavda harakatining o‘zgarishi sababli buzilishi mumkin. To‘p o‘ngga ketadi va keyingi urinishdan oldin siz hvat, tana holati, tayanch, gavdaning aylanishi va klyushka harakatiga e’tibor qarata boshlaysiz. Tana allaqachon charchagan bo‘lsa, buning o‘rnini qoplash uchun texnikani yanada qattiqroq nazorat qilishga urinasiz. Ammo sving ehtiyotkorlashadi, harakat yaxlitligini yo‘qotadi va diqqat cheklovga yopishib qoladi. To‘p yana yo‘nalishdan chiqishi mumkin. Ba’zan muammo tana zarbani endi bajara olmasligida emas. Muammo sportchining aynan bugun mavjud bo‘lgan harakat variantiga ishonmay qo‘yishidadir.
Para dartsda bitta noaniq tashlashdan keyin bilak va barmoqlarni yanada sinchiklab kuzata boshlashingiz mumkin. Sezuvchanlik o‘zgarsa yoki qo‘l tezroq charchasa, har qanday farq xavfli tuyula boshlaydi. Qo‘lni uzoqroq holatda ushlab turasiz, bilakni qattiqroq barqarorlashtirasiz va dartni ehtiyotkorlik bilan chiqarishga urinasiz. Ammo tashlash qanchalik ehtiyotkor bo‘lsa, chiqarish shunchalik o‘zgaradi. Qo‘l sekinlasha boshlaydi, barmoqlar dartni uzoqroq ushlab qoladi va u yana nishondan chetga ketadi. Go‘yo qo‘l ishlamay qolgandek tuyuladi, holbuki siz uning har bir millimetrini nazorat qilishni boshlamaguningizcha u bu tashlashni bajara olayotgan edi. Para bilyardda esa oson sharni ura olmaganingizdan keyin o‘tirish holati, tayanch, gavda yoki qo‘l harakati o‘zgargan deb o‘ylashingiz mumkin. Keyingi zarbadan oldin chiziqni yana tekshirasiz, aravacha yoki stul holatini tuzatasiz, gavda balandligini o‘zgartirasiz, hvat va kiy harakatini nazorat qilasiz. Qaror allaqachon qabul qilingan bo‘lsa ham, yanada ishonchli holat izlashda davom etasiz. Bu tekshirish qancha uzoq davom etsa, harakatda shuncha kam erkinlik qoladi. Kiy qattiqroq harakat qiladi va yana bir xato paydo bo‘ladi. Bitta xato bugun tanangiz aniq o‘ynashga imkon bermasligining dalilidek ko‘rina boshlaydi.
Para sportda jismoniy holatdagi haqiqiy o‘zgarishni shu o‘zgarishdan qo‘rqish bilan adashtirish oson. Og‘riq haqiqatan ham kuchayishi mumkin. Charchoq harakatga ta’sir qilishi mumkin. Spastiklik, sezuvchanlik, muvozanat va nafas olish bitta chiqishning o‘zida o‘zgarishi mumkin. Bularni e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi. Ammo bitta xatodan keyin miya, boshqa hech qanday o‘zgarish sodir bo‘lmagan taqdirda ham, ularni doimiy ravishda tekshira boshlaydi. Shunda sportchi nafaqat o‘z tanasi bilan, balki tana hozir pand beradi degan kutish bilan ham ishlay boshlaydi. Bu ortiqcha nazoratni yaratadi. Avtomatik bajarish endi ishonchli tuyulmagani uchun harakatning har bir qismini yanada diqqat bilan kuzatishni xohlaysiz. Ammo moslashtirilgan harakat ham takrorlash orqali shakllanadi. Tana o‘ziga mavjud bo‘lgan harakatni qanday bajarishni biladi. Bu harakat boshqa sportchinikidan farq qilishi, og‘riq, mushak tonusi yoki charchoqqa qarab o‘zgarishi mumkin, ammo baribir barqaror bo‘lib qolishi mumkin. Ongli nazorat har bir detalga aralasha boshlaganda esa harakat bo‘laklarga ajraladi. Ritm sekinlashadi, mushaklar juda erta ishga tushadi, nafas o‘zgaradi va tana haddan tashqari ko‘p ko‘rsatma oladi.
Xatodan keyin miya dalillar yig‘a boshlaydi. Agar spastiklik kuchayishidan qo‘rqsangiz, har qanday taranglik belgisini sezasiz. Qo‘l charchayotganidan xavotirda bo‘lsangiz, har bir harakatdan keyin uni tekshira boshlaysiz. Tayanchni yo‘qotishdan qo‘rqsangiz, butun diqqatingiz gavda holatiga qadaladi. Og‘riqni kutsangiz, u hali kuchaymagan bo‘lsa ham uni izlay boshlaysiz. Oddiy sezgilar shubhali tuyula boshlaydi. Ish uchun zarur bo‘lgan taranglik muammoning boshlanishi sifatida qabul qilinadi. Holatdagi kichik o‘zgarish nazoratning yo‘qolishidek tuyuladi. Hayajon esa tana allaqachon pand berayotganining daliliga aylanadi.
“E’tibor bermang” degan maslahat ham ishlamaydi. Para sportda tanani e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi, ammo har bir sezgini ogohlantiruvchi signal sifatida qabul qilish ham mumkin emas. Haqiqatan nima o‘zgarganini va xatodan keyin miya nimani izlay boshlaganini ajratish kerak. Bu oson emas, chunki sezgilar haqiqiy. Taranglik haqiqiy. Charchoq haqiqiy. Xatoning takrorlanishidan qo‘rqish ham haqiqiy. Ammo har bir sezgi keyingi urinish albatta yomon bo‘lishini anglatmaydi. Xatodan keyin darhol hamma narsani tuzatish shart emas. Avval faqat faktni nomlang. Bu o‘q chapga ketdi. Bu kamon o‘qining chiqarilishi yaxshi bo‘lmadi. Men bu ochkoni boy berdim. Bu zarba noaniq chiqdi. Darhol “Tanam endi bu holatni ushlab turolmaydi”, “Qo‘lim ishlamay qoldi”, “Spastiklik hammasini buzdi”, “Men allaqachon juda charchadim” yoki “Endi faqat yomonlashadi” degan xulosalarni qo‘shmang. Bitta urinish butun jismoniy holatingizni tushuntirib bermaydi.
Keyin haqiqiy o‘zgarish sodir bo‘lganmi va unga moslashish kerakmi, aniqlang. Balki tayanch holatini tuzatish, tana holatini o‘zgartirish, tanaffus qilish, nafasni tiklash yoki og‘riqni hisobga olish kerakdir. Ammo real o‘zgarish bo‘lmasa, keyingi urinishni tanangizni to‘liq tekshirishga aylantirmang. Diqqatni bitta tanish vazifaga qaytaring: ritmga, harakatning davomiga, chiziqqa, masofaga yoki allaqachon qabul qilingan qarorni xotirjam bajarishga.
Ba’zan shu zanjirni to‘xtatish uchun buning o‘zi yetadi. Ammo har bir xato sizni o‘z tanangizdan qo‘rqishga, har bir sezgini tekshirishga, sizga mavjud bo‘lgan harakatga ishonchni yo‘qotishga yoki holatingiz yomonlashishini kutishga majbur qilsa, bitta signalning o‘zi yetarli bo‘lmaydi. Bu mexanizm har bir para sportchida turlicha rivojlanadi. Biri harakatni haddan tashqari ehtiyot qiladi. Boshqasi tanani taranglik orqali ishlashga majbur qiladi. Uchinchisi har bir detalni nazorat qiladi. To‘rtinchisi harakat butunlay buzilmaguncha charchoqni e’tiborsiz qoldiradi. Beshinchisi esa bitta xatodan keyin jismoniy holati endi odatdagidek davom etishga imkon bermaydi degan xulosaga keladi.
Tanada aslida nima o‘zgarayotganini va keyingi xatoni kutish bunga yana nimalarni qo‘shayotganini tushunish kerak. Qaysi paytda diqqat harakatdan chiqib ketadi? Og‘riq, charchoq, spastiklik yoki tayanchdagi o‘zgarishlar qarorga qanday ta’sir qiladi? Qachon moslashish yordam beradi va qachon u ortiqcha nazoratga aylanadi? Nega bitta noaniq harakat bir necha daqiqa oldin yaxshi ishlayotgan harakatga ishonchni yo‘qotishga majbur qiladi?
Men sportchilar bilan individual ishlaganda aynan shu jarayonni tahlil qilaman. Biz tananing xususiyatlarini e’tiborsiz qoldirmaymiz va sportchini bu xususiyatlar mavjud emasdek harakat qilishga majburlamaymiz. Jismoniy holat, diqqat va musobaqa bosimi qanday qilib bir biriga ta’sir qila boshlashini va undan keyingi xatolar zanjirini nima ishga tushirishini aniqlaymiz. Tana haqiqatan ham harakat bajariladigan sharoitni o‘zgartirishi mumkin. Ammo bitta xatodan keyin faqat tana o‘zgarmaydi. Diqqat ham o‘zgaradi. Ularning orasidagi farqni ajrata olish juda muhim.